Khi nhu cầu điện tăng nhanh trong lúc các nguồn năng lượng tái tạo ngày càng được tích hợp, lưới điện Việt Nam đứng trước yêu cầu phải vận hành linh hoạt hơn. Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) vì thế không chỉ là giải pháp lưu trữ điện, mà đang mở ra một hệ sinh thái mới về công nghệ, dịch vụ và mô hình kinh doanh.
Tại tọa đàm “Xây dựng Lưới điện Tương lai” diễn ra ngày 30/9 tại Hà Nội, các chuyên gia cho rằng câu chuyện của BESS hiện không còn đơn thuần là công nghệ có khả thi hay không. Vấn đề lớn hơn là xác định BESS tạo ra giá trị gì, giá trị đó được chuyển thành dòng tiền như thế nào và doanh nghiệp có thể tham gia thị trường ở đâu.
KHI LƯỚI ĐIỆN PHẢI “NHÌN THẤY” CHÍNH MÌNH
Theo ông Biswarup Ghosh, Giám đốc Toàn cầu phụ trách mảng Lưới điện Tương lai, Liên minh Năng lượng Toàn cầu vì Con người và Hành tinh, khi nhu cầu điện tăng đồng thời với tốc độ phát triển của năng lượng tái tạo, lưới điện phải đối mặt với những áp lực mới. Các đơn vị phân phối không chỉ phải đáp ứng phụ tải ngày càng lớn mà còn phải tiếp nhận nhiều nguồn điện phân tán hơn.
Trong bối cảnh đó, một trong những vấn đề quan trọng là “grid visibility” – khả năng nhìn thấy, thu thập và hiểu được những gì đang diễn ra trên lưới điện theo thời gian thực.
Số hóa giúp hệ thống “nhìn thấy”, còn BESS có thể giúp hệ thống “phản ứng” linh hoạt hơn. Giá trị của một hệ thống lưu trữ cũng không giống nhau ở mọi vị trí. BESS đặt gần trung tâm phụ tải có thể mang lại giá trị khác với hệ thống đặt gần nguồn phát hoặc tại những khu vực thường xuyên xảy ra nghẽn lưới.
Về nguyên lý, pin có thể được sạc khi chi phí điện thấp và xả khi nhu cầu hoặc giá điện cao hơn. Trong những điều kiện phù hợp, BESS không chỉ giúp tối ưu vận hành mà còn có thể giảm áp lực lên lưới, thậm chí trì hoãn hoặc giảm nhu cầu đầu tư nâng cấp hạ tầng.
Nhưng khi số lượng BESS tăng lên, bài toán lại chuyển sang một cấp độ khác: Ai sẽ quyết định hàng loạt hệ thống pin trên lưới sạc vào lúc nào, xả vào lúc nào và phối hợp với nhau ra sao?
Tại tọa đàm, nhóm chuyên gia đã giới thiệu một công cụ tối ưu hóa và lập lịch vận hành BESS. Công cụ cho phép theo dõi trạng thái nhiều hệ thống pin, lập kế hoạch sạc – xả cho ngày tiếp theo, đồng thời giám sát các thông số phục vụ vận hành an toàn. Công cụ này được định hướng phát triển theo hướng mã nguồn mở để các đơn vị vận hành hệ thống điện có thể tiếp cận và tiếp tục phát triển.
Điều này cho thấy BESS không chỉ là câu chuyện của “cục pin”. Theo ông Biswarup Ghosh, đây là công nghệ kết hợp giữa phần cứng và phần mềm, trong đó phần mềm quyết định đáng kể việc hệ thống lưu trữ tạo ra giá trị như thế nào.
Khi đó, dư địa thị trường cũng không chỉ nằm ở sản xuất thiết bị mà còn mở rộng sang phần mềm tối ưu hóa, quản lý tài sản, vận hành đội pin và các dịch vụ kỹ thuật đi kèm.
DOANH NGHIỆP CÓ THỂ THAM GIA ĐẾN ĐÂU?
Với doanh nghiệp, đặc biệt những đơn vị có nhà máy, kho lạnh, trung tâm phân phối hoặc hệ thống cửa hàng tiêu thụ lượng điện lớn, câu hỏi đáng quan tâm nhất là BESS đem lại lợi ích kinh tế cụ thể nào.
Bà Minh Nguyễn, Giám đốc Quốc gia Việt Nam, Liên minh Năng lượng Toàn cầu, cho biết Liên minh đã nghiên cứu các mô hình BESS tại khu công nghiệp, trong đó có phương án kết hợp điện mặt trời với hệ thống lưu trữ tại nhà máy. Nhu cầu điện của khối công nghiệp rất lớn và một số doanh nghiệp đã bắt đầu triển khai các dự án thí điểm.
Những dự án thực tế này không chỉ nhằm kiểm chứng hiệu quả công nghệ mà còn tạo ra dữ liệu để đánh giá mô hình đầu tư và hỗ trợ quá trình xây dựng chính sách.
Nếu doanh nghiệp chỉ sử dụng BESS để tối ưu lượng điện tiêu thụ của chính mình, bài toán đầu tư trước hết phụ thuộc vào mức tiết kiệm tạo ra. Tuy nhiên, dư địa sẽ lớn hơn nếu một hệ thống BESS có thể tạo ra nhiều dòng giá trị cùng lúc.
Theo ông Biswarup Ghosh, về mặt quốc tế, doanh thu của BESS có thể đến từ chênh lệch giá điện theo thời gian, hợp đồng công suất, dịch vụ phụ trợ, hỗ trợ giảm nghẽn lưới hoặc các hợp đồng dịch vụ dài hạn. Mô hình cụ thể phụ thuộc vào cấu trúc thị trường điện, cơ chế giá và đặc điểm của từng hệ thống.
Điều này mở ra một câu hỏi đáng chú ý đối với doanh nghiệp Việt Nam: một doanh nghiệp có thể vừa dùng BESS để tối ưu chi phí điện của mình, vừa cung cấp một phần nguồn lực linh hoạt cho hệ thống điện hay không?
Nếu có, doanh nghiệp sẽ không còn chỉ là bên tiêu thụ điện mà có thể trở thành một thành phần tham gia vào hệ thống năng lượng. Khi nhiều doanh nghiệp cùng sở hữu các hệ thống lưu trữ phân tán, về lý thuyết, những nguồn lực này còn có thể được phối hợp như một “đội pin” thông qua các nền tảng quản lý và điều độ.
Tuy nhiên, để biến khả năng kỹ thuật thành một mô hình kinh doanh, vẫn cần làm rõ hàng loạt vấn đề: dịch vụ nào được công nhận, ai là bên mua, giá trị được tính thế nào và doanh nghiệp được thanh toán ra sao.
Đáng chú ý, doanh nghiệp cũng không nhất thiết phải tự bỏ toàn bộ vốn để mua BESS. Khi thị trường phát triển, có thể xuất hiện các mô hình thuê hệ thống, mua dịch vụ lưu trữ, hợp tác đầu tư hoặc sử dụng các hệ thống dùng chung. Khi đó, doanh nghiệp trả tiền cho khả năng quản lý và tối ưu năng lượng thay vì phải sở hữu toàn bộ tài sản.
Đây cũng chính là dư địa để hình thành một thị trường dịch vụ mới bên cạnh thị trường thiết bị.
“AI TRẢ TIỀN?” VẪN LÀ CÂU HỎI LỚN
Một trong những điểm nghẽn hiện nay là Việt Nam chưa có đủ dữ liệu thực tế để đưa ra những kết luận toàn diện về hiệu quả kinh tế – kỹ thuật của BESS.
Bà Minh Nguyễn cho biết các dự án quy mô lưới điện còn tương đối mới, đơn vị vận hành cần thêm kinh nghiệm, trong khi các tiêu chuẩn kỹ thuật cũng đang tiếp tục được hoàn thiện. Vì vậy, các dự án thí điểm tại nhà máy, khu công nghiệp hay mô hình kết hợp năng lượng tái tạo và BESS có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo dữ liệu thực tế.
Ở góc độ kỹ thuật, TS. Hoàng Anh, Giám đốc Chương trình Kỹ thuật Điện, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, đại diện Trung tâm Chất lượng cao về BESS (BESS CoE), cho biết trung tâm được định hướng trở thành một nền tảng hỗ trợ kỹ thuật và kết nối hệ sinh thái BESS, từ nhà cung cấp thiết bị, đơn vị thiết kế, tư vấn, nghiên cứu đến các chuyên gia và lực lượng triển khai dự án.
BESS CoE tập trung vào đào tạo, chuẩn hóa kiến thức và hướng dẫn kỹ thuật, mở rộng chia sẻ kiến thức tới cơ quan quản lý, tổ chức tài chính và các bên tham gia thị trường, đồng thời phát triển các dự án trình diễn để đánh giá thực tế và tạo cơ sở nhân rộng.
Những nền tảng này cần thiết, nhưng với nhà đầu tư, câu hỏi cuối cùng vẫn quay về bài toán tài chính.
Ông Biswarup Ghosh nhấn mạnh rằng giá trị mà BESS tạo ra phải được chuyển thành doanh thu thì mới có thể trở thành cơ sở cho quyết định đầu tư. Một hệ thống lưu trữ có thể đồng thời giúp doanh nghiệp giảm chi phí, hỗ trợ lưới điện, hấp thụ thêm năng lượng tái tạo và giảm áp lực đầu tư hạ tầng. Nhưng nếu chưa xác định được ai trả tiền cho từng giá trị đó, việc huy động vốn để triển khai ở quy mô lớn sẽ khó khăn.
Vì vậy, bài toán của BESS tại Việt Nam không chỉ là giá pin giảm bao nhiêu hay công nghệ đã sẵn sàng đến đâu. Đó còn là bài toán thiết kế thị trường: xác định giá trị của dịch vụ lưu trữ, cơ chế mua – bán, trách nhiệm vận hành và cách thức thanh toán.
Khi những mắt xích này dần được hoàn thiện, BESS có thể chuyển từ những dự án thí điểm riêng lẻ thành một thị trường rộng hơn, nơi doanh nghiệp không chỉ sử dụng điện hiệu quả hơn mà còn có khả năng tham gia sâu hơn vào hệ thống năng lượng.
Và khi đó, câu chuyện về BESS sẽ không còn chỉ là chuyện “lưu điện”, mà là câu chuyện về cách biến sự linh hoạt của điện năng thành một giá trị có thể đo đếm, giao dịch và tạo doanh thu.