Anthropic, công ty đứng sau Claude, vừa đưa ra một mô hình kinh tế nhằm tìm hiểu chính câu hỏi này. Mô hình dựa trên nhiều kịch bản khác nhau để xem AI có thể tác động ra sao đến việc làm, tiền lương và nền kinh tế Mỹ từ nay đến năm 2030. Một số kết quả đưa ra khá bất ngờ.
Trong một kịch bản dựa trên những giả định nhất định, nền kinh tế Mỹ tăng trưởng đáng kể nhưng tiền lương của nhóm lao động tri thức gần như không thay đổi. Nếu tiếp tục đẩy các giả định này lên cao hơn, khoảng cách giữa tăng trưởng kinh tế và thu nhập của người lao động còn trở nên rõ rệt hơn.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng Anthropic không cho rằng bất kỳ kịch bản nào trong số này chắc chắn sẽ xảy ra. Mục đích của mô hình là cho thấy kết quả của quá trình AI phát triển còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, chẳng hạn mức độ doanh nghiệp ứng dụng AI, tốc độ tự động hóa và khả năng người lao động chuyển sang những nghề nghiệp mới.
Nếu AI thực sự tạo ra cú hích năng suất như các nhà phát triển kỳ vọng, chính những yếu tố này sẽ quyết định ai được hưởng phần lớn lợi ích từ sự tăng trưởng đó.
AI CÀNG PHÁT TRIỂN, THỊ TRƯỜNG VIỆC LÀM CÀNG THAY ĐỔI
Anthropic xây dựng mô hình cho phép các nhà nghiên cứu thay đổi nhiều giả định, chẳng hạn AI sẽ trở nên mạnh đến đâu, doanh nghiệp sẽ ứng dụng công nghệ này rộng rãi như thế nào, AI có thể tự mình thực hiện công việc đến mức nào, năng suất của con người được cải thiện ra sao và những lao động bị thay thế có thể chuyển sang nghề mới dễ dàng đến đâu.
Từ những yếu tố đó, Anthropic xây dựng ba kịch bản tương ứng với mức độ tác động từ thấp đến cao gồm khiêm tốn, đáng kể và cực đoan.
Ở kịch bản khiêm tốn, tác động của AI tương đối giống những làn sóng công nghệ từng xuất hiện trong quá khứ. AI giúp nâng cao năng suất, thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng nhưng những thay đổi trên thị trường lao động vẫn nằm trong phạm vi từng được chứng kiến trước đây.
Kịch bản đáng kể cho thấy một bức tranh khác. Đến năm 2030, AI có khả năng thực hiện một nửa số nhiệm vụ thuộc nhóm công việc tri thức và có thể tự chủ đảm nhiệm phần lớn trong số đó.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa AI sẽ trực tiếp làm một nửa toàn bộ công việc tri thức. Doanh nghiệp sẽ không áp dụng AI đồng loạt ở mọi vị trí, vì vậy con người vẫn tiếp tục đảm nhiệm phần lớn các nhiệm vụ trong nhóm công việc này. Dù vậy, chỉ riêng mức độ ứng dụng như vậy cũng đủ để mô hình của Anthropic cho thấy tốc độ tăng trưởng kinh tế có thể cao gần gấp đôi mức thông thường.
Điều đáng chú ý là tăng trưởng kinh tế mạnh không đồng nghĩa thu nhập của người lao động cũng tăng tương ứng. Trong kịch bản đáng kể, GDP của Mỹ có thể đạt 36,3 nghìn tỷ USD vào năm 2030, cao hơn 8,3% so với mức dự kiến nếu AI không xuất hiện. Trong khi đó, tiền lương của lao động tri thức gần như không tăng.
Lý do nằm ở cách Anthropic đánh giá tác động của AI. Thay vì coi một nghề nghiệp là thứ mà AI hoặc có thể thay thế hoàn toàn hoặc không thể thay thế, mô hình chia mỗi nghề thành nhiều nhiệm vụ khác nhau.
Một số nhiệm vụ có thể được AI hỗ trợ để con người làm hiệu quả hơn, một số có thể được tự động hóa hoàn toàn, trong khi những nhiệm vụ khác vẫn cần con người trực tiếp thực hiện.
Nghề điều dưỡng là một ví dụ điển hình. AI có thể hỗ trợ soạn hướng dẫn xuất viện, theo dõi tình trạng bệnh nhân hoặc sắp xếp lịch chăm sóc. Một số công việc hành chính trong lĩnh vực này thậm chí có thể được tự động hóa hoàn toàn. Nhưng những công việc đòi hỏi tương tác và chăm sóc trực tiếp, chẳng hạn như tắm cho bệnh nhân, vẫn cần con người thực hiện.
Điều đó có nghĩa nhu cầu đối với một số loại công việc kỹ thuật số có thể giảm khi AI đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ, trong khi năng suất tăng lên nhờ AI lại tạo ra thêm nhu cầu ở những lĩnh vực khác.
Ngành xây dựng là một ví dụ khác. Nếu AI giúp rút ngắn đáng kể thời gian thiết kế và xin cấp phép các dự án cơ sở hạ tầng, nhiều dự án vốn chưa khả thi có thể được triển khai.
Dù quá trình thiết kế và cấp phép được AI hỗ trợ, những công trình đó vẫn cần con người xây dựng. Nhu cầu lao động trong ngành, vì thế, thậm chí có thể tăng lên, kéo theo khả năng tiền lương của công nhân xây dựng cũng tăng.
Tuy nhiên, câu chuyện sẽ thay đổi khi AI có thể tự động hóa đủ nhiều nhiệm vụ trong một nghề đến mức doanh nghiệp không còn cần số lượng nhân sự như trước. Khi đó, một bộ phận người lao động sẽ phải chuyển sang những công việc ít chịu tác động từ AI hơn.
Anthropic lấy lập trình viên và nhân viên trung tâm chăm sóc khách hàng làm ví dụ. Nếu AI ngày càng đảm nhiệm nhiều công việc trong hai nhóm nghề này, những người lao động bị thay thế có thể phải chuyển sang các lĩnh vực như điều dưỡng hoặc kỹ thuật điện, nơi AI khó thay thế con người hơn trong tương lai gần.
Khả năng chuyển đổi nghề nghiệp của người lao động vì thế trở thành một trong những yếu tố quan trọng nhất trong mô hình. Nếu AI làm biến mất việc làm nhanh hơn tốc độ người lao động bị thay thế có thể tìm được nghề mới, tỷ lệ thất nghiệp sẽ tăng. Đây cũng là lý do cần thận trọng khi nhìn vào những kịch bản cực đoan mà Anthropic đưa ra.
KỊCH BẢN CỰC ĐOAN NHẤT CÓ THỂ XẢY RA
Nếu các giả định về năng lực của AI được đẩy lên mức cao nhất, bức tranh mà Anthropic đưa ra trở nên đáng chú ý hơn nhiều. Kịch bản cực đoan được xây dựng như một phép thử để xem nền kinh tế có thể thay đổi ra sao nếu hàng loạt giả định mạnh mẽ về AI cùng lúc trở thành hiện thực.
Trong kịch bản này, AI không chỉ vượt con người về năng suất trong phần lớn các nhiệm vụ lao động tri thức mà còn có thể tự chủ thực hiện gần như toàn bộ những nhiệm vụ đó. Trong khi đó, những công việc tri thức mới được tạo ra không đủ để bù đắp số việc làm bị mất đi.
Theo Anthropic, để đạt đến mức độ này, AI có thể phải có khả năng tự cải thiện liên tục, đồng thời được doanh nghiệp ứng dụng với tốc độ nhanh chưa từng có. Khi những điều kiện đó cùng xuất hiện, tác động lên nền kinh tế sẽ rất lớn. Đến năm 2030, GDP Mỹ có thể đạt 44,4 nghìn tỷ USD, cao hơn 32,4% so với mức dự kiến nếu không có AI.
Thế nhưng, người lao động tri thức lại không được hưởng lợi tương xứng từ sự bùng nổ này. Tiền lương của họ có thể giảm hơn 10%, trong khi tỷ lệ thất nghiệp tăng lên mức cao hơn đáng kể so với những gì thường thấy trong các cuộc suy thoái. Kịch bản này cho thấy tăng trưởng kinh tế và mức sống của người lao động không phải lúc nào cũng đi cùng một hướng.
Tuy nhiên, kịch bản cực đoan dường như không phải điều mà phần lớn người Mỹ đang hình dung về tương lai của AI. Trong tháng 8, Anthropic đã khảo sát 10.980 người Mỹ về khả năng của AI trong tương lai, tốc độ doanh nghiệp có thể ứng dụng công nghệ này và mức độ khó khăn mà người lao động bị thay thế sẽ phải đối mặt khi tìm việc mới.
Khi đưa những câu trả lời này vào mô hình, kết quả cho thấy kỳ vọng phổ biến của người Mỹ gần với kịch bản đáng kể hơn nhiều so với kịch bản cực đoan. Theo những giả định này, đến năm 2030, nền kinh tế Mỹ có thể lớn hơn khoảng 10% so với trường hợp không có AI, trong khi tỷ lệ thất nghiệp ở mức khoảng 5%. Chỉ khoảng 10% số người được khảo sát đưa ra những câu trả lời phù hợp với kịch bản cực đoan của Anthropic.
Dù vậy, ngay cả kịch bản trung gian này cũng có thể tạo ra những thay đổi lớn đối với cách hàng triệu người kiếm sống. Nếu AI có thể đảm nhiệm một nửa số nhiệm vụ lao động tri thức vào năm 2030, các công ty có thể thay đổi đáng kể những vị trí họ tuyển dụng, những kỹ năng được trả lương cao và giá trị của nhiều công việc văn phòng vốn đang được săn đón.
Tất nhiên, những con số trên cần được nhìn nhận với sự thận trọng. Mô hình của Anthropic chưa tính đến nhiều yếu tố có thể tác động mạnh đến nền kinh tế, chẳng hạn phản ứng của chính phủ, các chu kỳ kinh tế, biến động trên thị trường tài chính hay sự thay đổi trong nhu cầu của người tiêu dùng.
Mô hình cũng chưa xét đến một tương lai trong đó robot có năng lực cao có thể đảm nhiệm phần lớn công việc thể chất hiện nay. Nếu điều đó xảy ra, triển vọng của nhiều nghề đang được xem là tương đối an toàn trước AI cũng có thể thay đổi đáng kể.
Quan trọng nhất, đây là những kịch bản để hình dung về tương lai chứ không phải dự đoán chính thức của Anthropic cho năm 2030. Điều chúng cho thấy là tác động của AI đối với thị trường lao động có thể phức tạp hơn rất nhiều so với câu hỏi liệu AI có lấy mất công việc hay không.
AI có thể giúp một số người lao động tăng năng suất lên đáng kể, đồng thời làm giảm nhu cầu đối với một số nhóm nghề khác và tạo ra nhu cầu mới trong những công việc ít liên quan đến máy tính.
Nhưng ngay cả khi AI giúp nền kinh tế tăng trưởng nhanh hơn, phần lợi ích đó cũng không nhất thiết được chuyển thành mức tăng tương ứng trong tiền lương của người lao động.