Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt, khi tính độc đáo và khác biệt trở thành yếu tố sống còn của ngành du lịch, việc chuyển hóa các tác phẩm văn học thành sản phẩm du lịch trải nghiệm đang được xem là hướng đi giàu tiềm năng. Không chỉ tạo ra sản phẩm mới, du lịch văn học còn mở ra khả năng khai thác chiều sâu văn hóa, ký ức và cảm xúc – những giá trị ngày càng được du khách hiện đại tìm kiếm.
NGUỒN LỰC PHÁT TRIỂN DU LỊCH
Việt Nam sở hữu kho tàng văn học đồ sộ, trải dài từ văn học dân gian, trung đại đến hiện đại, gắn với vô số vùng đất, con người và không gian văn hóa đặc sắc. Mỗi tác phẩm không chỉ phản ánh đời sống và tâm hồn dân tộc qua từng giai đoạn lịch sử, mà còn mở ra một “bản đồ cảm xúc” giàu tiềm năng để phát triển du lịch.
Ở đồng bằng Bắc Bộ, làng Đại Hoàng – nguyên mẫu của làng Vũ Đại trong các tác phẩm của Nam Cao như Chí Phèo, Lão Hạc – là một trong số ít nơi mà không gian văn học và không gian đời thực gần như hòa làm một. Những mái nhà cũ, con đường làng, nhịp sống nông thôn Bắc Bộ vẫn gợi nhắc rõ nét về thế giới nhân vật của Nam Cao cùng những bi kịch thân phận trong văn chương ông.
Chỉ riêng Hà Nội đã có thể xây dựng nhiều tuyến du lịch theo dấu văn chương: Hà Nội của Thạch Lam với những phố huyện tĩnh lặng và ký ức mùa thu; Hà Nội của Nguyễn Tuân với thú chơi tao nhã, vẻ đẹp tài hoa của người Tràng An; Hà Nội trong Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài gắn với những làng ven đô và ký ức tuổi thơ.
Ngược lên Việt Bắc, không gian gắn với Tố Hữu và ký ức kháng chiến những địa danh như cũ như Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Kạn (cũ) hay Cao Bằng vẫn mang vẻ đẹp của núi rừng, bản làng, suối nguồn từng đi vào thơ ca. Đây hoàn toàn có thể trở thành tuyến du lịch văn học – lịch sử giàu cảm xúc, nơi du khách vừa khám phá thiên nhiên vừa sống lại không khí của một thời kháng chiến.
Trong khi đó, miền Tây Bắc với Sơn La, Hòa Bình (cũ), Điện Biên lại mang vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa lãng mạn của Tây Tiến và Vợ chồng A Phủ. Những địa danh như Mường Lát, Pha Luông, Mai Châu hay các phiên chợ vùng cao đến nay vẫn còn nguyên sức gợi về không gian thơ của Quang Dũng và truyện ngắn của Tô Hoài. Hành trình theo dấu đoàn quân Tây Tiến hay trải nghiệm văn hóa người Mông hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch giàu chiều sâu, kết hợp giữa văn học, lịch sử và khám phá bản sắc vùng cao.
Ở miền Trung, Hà Tĩnh – quê hương dòng họ của Nguyễn Du – sở hữu không gian văn hóa Tiên Điền gắn với Truyện Kiều. Đây là chất liệu đặc biệt giàu tiềm năng nếu được kết hợp với dân ca ví giặm Nghệ Tĩnh, trình diễn nghệ thuật Kiều và trải nghiệm văn hóa làng quê Bắc Trung Bộ.
Trong khi đó, Bình Định (cũ) có thể phát triển du lịch thi ca gắn với Hàn Mặc Tử và Xuân Diệu tại Ghềnh Ráng – Quy Nhơn. Không gian biển, thơ ca và âm nhạc nơi đây mang nhiều tiềm năng để hình thành các sản phẩm du lịch đêm, trình diễn nghệ thuật và hành trình khám phá thi ca.
Tây Nguyên cũng là “mỏ vàng” chưa được khai phá đúng mức. Các tác phẩm của Nguyên Ngọc như Đất nước đứng lên, Rừng xà nu mở ra không gian cồng chiêng, đại ngàn và sử thi Tây Nguyên ở Kon Tum (cũ), Gia Lai – nơi du lịch văn học hoàn toàn có thể kết hợp với trải nghiệm văn hóa bản địa.
Ở phương Nam, Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi hay những trang viết của nhà văn Sơn Nam lại mở ra không gian chợ nổi, miệt vườn, rừng tràm và văn hóa sông nước đặc trưng của miền Tây Nam Bộ. Đây là chất liệu đặc biệt phù hợp để phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái – văn học, nơi du khách không chỉ tham quan mà còn được sống trong nhịp điệu văn hóa của vùng đất phương Nam.
KHI VĂN HỌC BƯỚC RA KHỎI TRANG SÁCH
Mới đây, một đơn vị du lịch đã phát triển tour trải nghiệm “Bát cháo hành của Thị Nở” tại làng Đại Hoàng (Hà Nam cũ) – nguyên mẫu của làng Vũ Đại trong tác phẩm Chí Phèo. Đến với tour này, du khách không chỉ nghe kể về Chí Phèo – Thị Nở, mà còn trực tiếp nhập vai nhân vật, trải nghiệm đời sống nông thôn Bắc Bộ, thưởng thức bát cháo hành và cảm nhận sâu sắc thông điệp nhân văn mà Nam Cao gửi gắm về khát vọng được làm người.
Điểm đặc biệt của sản phẩm nằm ở tính nhập vai. Người tham gia không còn là khán giả đứng ngoài câu chuyện mà trở thành một phần của thế giới văn học. Một chi tiết tưởng như chỉ tồn tại trên trang sách bỗng được “đánh thức” bằng trải nghiệm thật, từ đó tạo nên sự kết nối cảm xúc mạnh mẽ.
Đây không phải lần đầu văn học được đưa vào du lịch, nhưng là cách làm mới giàu tính tương tác. Trước đó, tour du lịch văn học “Chữ Tâm, chữ Tài” do Bảo tàng Văn học Việt Nam phối hợp với doanh nghiệp lữ hành triển khai từ cuối năm 2022 cũng từng tạo được dấu ấn riêng.
Chỉ trong khoảng 90 phút, du khách được bước vào “ngôi đền văn chương”, dạo qua các không gian văn học cổ 0 trung đại, gặp gỡ những tác giả nổi tiếng, lắng nghe các câu chuyện đời – chuyện nghề và cảm nhận vẻ đẹp của văn chương Việt Nam qua nhiều thời kỳ. Không dừng lại ở việc tham quan bảo tàng, tour đã “thổi hồn” vào hiện vật, biến văn học từ thứ để đọc thành thứ để trải nghiệm.
Khi những không gian đi vào văn chương được đặt trong một mạch kể giàu cảm xúc, chúng không còn là những con chữ nằm yên trên trang giấy mà trở thành những điểm đến đầy sức hút. Cái bắt tay giữa văn học và du lịch cũng chính là lời giải cho bài toán nâng tầm giá trị bản sắc.
Trước đó, tại Hội nghị Cấp cao Kết nối Ngành Triển lãm, Sự kiện & Quảng cáo Việt Nam 2026 vừa qua, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn Nguyễn Xuân Bắc cho rằng bản sắc văn hóa chính là “chìa khóa” để Việt Nam tạo dấu ấn trên bản đồ giải trí toàn cầu.
“Sức mạnh mềm của Việt Nam phải ở top 3 thế giới. Có điều chúng ta khai thác điều đó như thế nào?”, NSND Xuân Bắc đặt vấn đề.
NSND Xuân Bắc nhấn mạnh khán giả quốc tế đến Việt Nam để tìm kiếm những giá trị mà chỉ Việt Nam mới có. Với hệ thống di sản văn hóa phong phú cùng lịch sử hàng nghìn năm, Việt Nam sở hữu nguồn chất liệu lớn để phát triển các sản phẩm nghệ thuật mang dấu ấn riêng.
Theo NSND Xuân Bắc, để ghi dấu ấn trong mắt khách quốc tế, cần có những câu chuyện được kể bằng nghệ thuật và mang đậm bản sắc Việt Nam.
Bên cạnh đó, nhà thơ cũng từng Lữ Mai cho rằng, du lịch văn học là xu hướng tất yếu khi du khách ngày càng có nhu cầu tìm kiếm những trải nghiệm sâu sắc và giàu cảm xúc.
Theo bà, văn học là kho lưu giữ ký ức tinh thần của dân tộc. Mỗi tác phẩm đều chứa đựng không gian sống, phong tục, tâm thức và chiều sâu văn hóa của cộng đồng. Khi du lịch tiếp cận văn học, đó không chỉ là hành trình khám phá địa lý mà còn là hành trình cảm xúc và nhận thức.
“Nếu đi đúng hướng, sản phẩm du lịch từ văn học có thể tạo thành loại hình du lịch rất đặc biệt, nơi du khách không chỉ ngắm nhìn mà còn được đồng cảm, hồi tưởng và kết nối tinh thần”, bà nhận định.
Theo đại diện một doanh nghiệp lữ hành tại Hà Nội, lợi thế lớn nhất của du lịch văn học là khả năng tạo dấu ấn riêng, khó sao chép. Trong khi nhiều địa phương đang loay hoay tìm kiếm sản phẩm khác biệt, văn học chính là “mỏ vàng mềm” chưa được khai phá đúng mức.
Khác với du lịch đại trà, loại hình này hướng tới nhóm du khách có nhu cầu trải nghiệm sâu, quan tâm đến bản sắc văn hóa và thường có xu hướng quay trở lại nếu tìm thấy sự đồng điệu cảm xúc.
Vị này cho biết thêm, dù giàu tiềm năng, du lịch văn học ở Việt Nam hiện vẫn phát triển khá manh mún. Phần lớn sản phẩm mới dừng ở tham quan hoặc giới thiệu tư liệu, chưa tạo được hệ sinh thái trải nghiệm đủ hấp dẫn. Nhiều địa phương sở hữu “di sản văn chương” quý giá nhưng chưa biết cách kể câu chuyện của mình.
Một trong những hạn chế lớn nhất là thiếu sự kết nối giữa ngành du lịch, giới nghiên cứu văn học, nghệ sĩ sáng tạo và cộng đồng địa phương. Trong khi nhiều quốc gia đã biến văn học thành thương hiệu du lịch quốc gia, Việt Nam vẫn chủ yếu xem văn chương như giá trị tinh thần hơn là nguồn lực kinh tế văn hóa.
Muốn phát triển loại hình này, điều quan trọng không phải dựng tượng hay tái hiện bối cảnh một cách máy móc, mà là tạo ra trải nghiệm cảm xúc. Du khách cần được sống trong không gian văn hóa của tác phẩm: nghe âm nhạc, thưởng thức ẩm thực, tham gia diễn xướng, nhập vai nhân vật và cảm nhận nhịp sống thật sự của vùng đất ấy.
Khi văn học được “đánh thức” bằng du lịch, tác phẩm sẽ không còn nằm yên trên trang giấy. Chúng tiếp tục sống trong ký ức cộng đồng, trong bước chân du khách và trong những trải nghiệm văn hóa giàu cảm xúc. Và biết đâu, chính từ những “bát cháo hành của Thị Nở”, du lịch Việt Nam có thể tìm thấy một hướng đi khác biệt, nhân văn và bền vững hơn trong tương lai.