“Việt Nam không giàu lên nhờ phép màu. Họ giàu lên vì đã làm đúng những điều cơ bản và kiên trì thực hiện chúng trong nhiều năm.” Đó là nhận định đáng chú ý của một tiến sĩ kinh tế người Ấn Độ khi phân tích hành trình phát triển của Việt Nam.
Năm 2010, Việt Nam và Ấn Độ có trình độ phát triển kinh tế tương đối tương đồng, với mức thu nhập bình quân đầu người không có nhiều chênh lệch. Cả hai quốc gia đều thuộc nhóm thu nhập trung bình thấp, cùng đối mặt với những thách thức trong quá trình giảm nghèo, tạo việc làm và cải thiện đời sống người dân.
Tuy nhiên, sau khoảng 15 năm, khoảng cách phát triển giữa hai nền kinh tế đã có sự thay đổi đáng kể. Việt Nam đã vươn lên nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao, trong khi Ấn Độ vẫn thuộc nhóm thu nhập trung bình thấp. Theo phân tích của một chuyên gia kinh tế Ấn Độ, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam hiện đã cao gần gấp đôi Ấn Độ nếu xét theo giá trị danh nghĩa.
Sự tương phản này càng đáng chú ý khi đặt trong tương quan về quy mô và tiềm lực. Ấn Độ hiện có dân số hơn 1,4 tỷ người, diện tích lãnh thổ lớn, nguồn nhân lực dồi dào cùng thị trường nội địa rộng lớn. Trong khi đó, Việt Nam có quy mô khiêm tốn hơn nhiều và từng chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh. Dẫu vậy, Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể về thu nhập bình quân, năng lực sản xuất và hội nhập kinh tế quốc tế.
Những vấn đề trên được Tiến sĩ Orodip Nandy, một nhà kinh tế có kinh nghiệm trong lĩnh vực ngân hàng đầu tư, phân tích trong video mang tựa đề How Did Vietnam Get Richer Than India? (Làm thế nào Việt Nam trở nên giàu có hơn Ấn Độ?). Với nền tảng học thuật tại Trường Kinh tế Delhi và Trường Kinh tế London, ông đưa ra góc nhìn từ chính nội tại nền kinh tế Ấn Độ, đồng thời lý giải những yếu tố góp phần thúc đẩy Việt Nam phát triển trong hơn một thập niên qua.
Với tác giả, câu chuyện phát triển của Việt Nam không đơn thuần là một trường hợp để so sánh, mà còn là cơ sở để Ấn Độ nhìn lại những lựa chọn chính sách và tìm kiếm bài học cho chặng đường phát triển phía trước.
TẬN DỤNG LÀN SÓNG DỊCH CHUYỂN CHUỖI CUNG ỨNG TOÀN CẦU
Theo phân tích của Tiến sĩ Orodip Nandy, một trong những nguyên nhân quan trọng giúp Việt Nam tạo ra bước tiến nhanh chóng là khả năng tận dụng làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong nhiều năm, cạnh tranh kinh tế và công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gia tăng. Các tập đoàn đa quốc gia bắt đầu tính toán lại chiến lược sản xuất, không nhất thiết rời bỏ Trung Quốc hoàn toàn nhưng muốn phân bổ thêm nhà máy sang những quốc gia khác nhằm giảm thiểu rủi ro.
Chiến lược này thường được gọi là “China Plus One” – Trung Quốc cộng một. Đây là cơ hội lớn để các nền kinh tế đang phát triển thu hút vốn đầu tư, công nghệ, đơn hàng và việc làm. Cả Việt Nam lẫn Ấn Độ đều nhận ra cơ hội đó. Tuy nhiên, theo vị tiến sĩ, Việt Nam đã tận dụng làn sóng này hiệu quả hơn trên nhiều phương diện.
Ông chỉ ra rằng, trong khi tỷ trọng sản xuất chế tạo của hai quốc gia từng tương đối gần nhau, Việt Nam đã từng bước nâng cao vai trò của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo trong nền kinh tế. Ngược lại, Ấn Độ chưa tạo được bước chuyển tương xứng. Điều đó thể hiện qua khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và tỷ trọng trong thương mại hàng hóa quốc tế.
Vấn đề không đơn giản là quốc gia nào có thị trường lớn hơn hay nguồn lao động đông hơn. Điều quan trọng là quốc gia nào tạo ra được môi trường đủ thuận lợi để doanh nghiệp quyết định đặt nhà máy, mở rộng sản xuất và duy trì hoạt động lâu dài.
Một nhà đầu tư khi lựa chọn địa điểm xây dựng nhà máy cần nhiều hơn một mảnh đất giá rẻ. Họ cần điện ổn định, hệ thống giao thông thuận lợi, cảng biển có năng lực, nguồn lao động được đào tạo, thủ tục hành chính rõ ràng và chính sách có tính dự đoán.
Theo nhận định của vị tiến sĩ, Việt Nam đã đáp ứng tương đối tốt những yêu cầu này.
Lợi thế địa lý cũng đóng vai trò quan trọng. Việt Nam nằm sát Trung Quốc, thuận lợi trong việc nhập khẩu linh kiện, nguyên liệu và kết nối với mạng lưới sản xuất khu vực. Hệ thống cảng biển, các khu công nghiệp ven biển cùng khả năng tiếp cận những thị trường xuất khẩu lớn đã tạo ra sức hấp dẫn đối với các nhà sản xuất quốc tế.
Nhưng lợi thế địa lý chỉ là điều kiện ban đầu. Cách tổ chức sản xuất và môi trường kinh doanh mới là yếu tố quyết định khả năng biến lợi thế thành thành quả kinh tế.
Một trong những điểm khác biệt được Tiến sĩ Orodip Nandy nhấn mạnh là cách Việt Nam phát triển các khu công nghiệp và khu kinh tế.
Theo ông, tại Ấn Độ, doanh nghiệp muốn triển khai một dự án sản xuất thường phải đối mặt với nhiều khó khăn liên quan đến giải phóng mặt bằng, cấp phép, điện, thuế và các thủ tục hành chính giữa nhiều cấp chính quyền. Ngay cả khi đã có đất, doanh nghiệp vẫn có thể phải tự giải quyết hàng loạt vấn đề khác để nhà máy đi vào hoạt động.
Trong khi đó, Việt Nam đã từng bước hình thành những khu công nghiệp tập trung, gắn với hạ tầng giao thông, cảng biển, hệ thống điện, logistics và các dịch vụ hỗ trợ sản xuất.
Theo phân tích của vị tiến sĩ, những hạn chế về thủ tục hành chính và sự thiếu nhất quán trong thực thi chính sách tại Ấn Độ khiến nhiều doanh nghiệp phải dành quá nhiều nguồn lực cho việc giải quyết thủ tục thay vì tập trung vào sản xuất và đổi mới công nghệ.
Ông cũng đề cập đến một vấn đề mang tính văn hóa quản trị: bộ máy hành chính đôi khi có xu hướng nhìn doanh nghiệp như đối tượng cần kiểm soát hơn là đối tác cần được hỗ trợ phát triển.
Một chính sách tốt nếu phải trải qua quá nhiều vòng thẩm định, cấp phép và giải ngân thì hiệu quả thực tế có thể bị suy giảm đáng kể.
Đối với doanh nghiệp lớn, những chi phí này có thể được phân bổ. Nhưng với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đó có thể là rào cản khiến họ không đủ sức mở rộng.
MUỐN XUẤT KHẨU MẠNH PHẢI NHẬP KHẨU THUẬN LỢI
Theo Tiến sĩ Orodip Nandy, một trong những điểm khác biệt trong chính sách phát triển của Việt Nam và Ấn Độ nằm ở cách tiếp cận thương mại quốc tế. Trong khi doanh nghiệp Ấn Độ phải đối mặt với nhiều rào cản thuế quan và quy định đối với hàng nhập khẩu, Việt Nam chủ động mở rộng hội nhập, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc nhập khẩu máy móc, linh kiện và nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng ngày càng mang tính toàn cầu, một sản phẩm xuất khẩu có thể sử dụng linh kiện và nguyên liệu từ nhiều quốc gia. Vì vậy, hạn chế nhập khẩu cũng đồng nghĩa với việc làm tăng chi phí đầu vào, giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Muốn bán được nhiều hàng ra thế giới, doanh nghiệp trước hết cần tiếp cận thuận lợi với các nguồn nguyên liệu và công nghệ từ bên ngoài.
Việt Nam đã lựa chọn hướng đi cởi mở hơn thông qua việc tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do, trong đó có CPTPP, EVFTA và RCEP. Các hiệp định này không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận thị trường mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất khu vực và toàn cầu. Theo phân tích của ông Nandy, đây là một trong những yếu tố góp phần đưa Việt Nam trở thành điểm đến của các nhà sản xuất trong lĩnh vực điện tử, thiết bị công nghệ và hàng tiêu dùng.
Bên cạnh chính sách thương mại và khả năng thu hút đầu tư, Tiến sĩ Orodip Nandy nhấn mạnh vai trò của chất lượng nguồn nhân lực trong quá trình phát triển của Việt Nam. Theo ông, lợi thế của một quốc gia không chỉ nằm ở nhà máy, cảng biển hay dòng vốn đầu tư, mà còn ở khả năng đào tạo và cung cấp lực lượng lao động có trình độ.
Một nhà máy hiện đại có thể được xây dựng bằng vốn nước ngoài, máy móc có thể nhập khẩu và quy trình sản xuất có thể chuyển giao. Tuy nhiên, để vận hành hiệu quả và từng bước nâng cấp công nghệ, nước tiếp nhận đầu tư cần có đội ngũ lao động đủ kỹ năng, khả năng học hỏi và thích ứng với yêu cầu sản xuất mới.
Ông dẫn kết quả các kỳ đánh giá PISA như một minh chứng cho nền tảng giáo dục phổ thông của Việt Nam. Học sinh Việt Nam từng đạt thành tích nổi bật so với mức thu nhập bình quân của đất nước, cho thấy chất lượng giáo dục có thể trở thành lợi thế quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa.
Bên cạnh đó, tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động cũng góp phần mở rộng nguồn cung lao động, tăng thu nhập hộ gia đình và nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế.
NHỮNG THÁCH THỨC PHÍA TRƯỚC
Dù đánh giá tích cực về quá trình phát triển của Việt Nam, Tiến sĩ Orodip Nandy cho rằng mô hình hiện tại vẫn tồn tại những hạn chế cần được giải quyết nếu muốn duy trì đà tăng trưởng.
Trước hết, nền sản xuất trong nước còn phụ thuộc đáng kể vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. FDI đóng vai trò quan trọng trong mở rộng xuất khẩu, tạo việc làm và thúc đẩy chuyển giao công nghệ. Tuy nhiên, nếu công nghệ cốt lõi và những khâu có giá trị gia tăng cao chủ yếu vẫn do doanh nghiệp nước ngoài nắm giữ, doanh nghiệp nội địa sẽ khó nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Vì vậy, Việt Nam cần phát triển thêm các doanh nghiệp trong nước có năng lực công nghệ, khả năng xây dựng thương hiệu và sức cạnh tranh quốc tế.
Thách thức thứ hai đến từ những biến động thương mại và địa chính trị. Vị trí trong mạng lưới sản xuất kết nối Trung Quốc với các thị trường lớn, đặc biệt là Mỹ, đã tạo ra cơ hội cho Việt Nam. Tuy nhiên, cạnh tranh giữa các nền kinh tế lớn cũng kéo theo những yêu cầu ngày càng chặt chẽ về xuất xứ hàng hóa, chống gian lận thương mại và kiểm soát chuỗi cung ứng. Điều này đặt ra yêu cầu Việt Nam phải duy trì quan hệ thương mại minh bạch, cân bằng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.
Ngoài ra, tăng trưởng nhanh cũng làm gia tăng sức ép đối với thị trường bất động sản và hệ thống tài chính. Giá nhà đất cao, tín dụng tập trung vào một số lĩnh vực và sự liên kết chặt chẽ giữa ngân hàng với thị trường bất động sản có thể làm tăng rủi ro khi kinh tế biến động. Kiểm soát rủi ro tài chính, nâng cao chất lượng tín dụng và phát triển thị trường vốn lành mạnh vì thế trở thành những yêu cầu quan trọng.
NGƯỜI ẤN ĐỘ NÓI GÌ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA VIỆT NAM?
Điều khiến phân tích của Tiến sĩ Orodip Nandy trở nên đặc biệt là những phản hồi từ chính cộng đồng người Ấn Độ.
Nhiều bình luận không tập trung tranh cãi về việc quốc gia nào giàu hơn, mà đi sâu vào những vấn đề tồn tại trong nền kinh tế Ấn Độ.
Một người tự nhận có 15 năm kinh nghiệm điều hành doanh nghiệp sản xuất đã mô tả hàng loạt khó khăn mà doanh nghiệp phải đối mặt: chi phí tuân thủ cao, thủ tục hành chính phức tạp, hệ thống logistics thiếu ổn định, tín dụng đắt đỏ, thiếu lao động lành nghề và những trở ngại trong thu hồi công nợ.
Theo người này, doanh nghiệp nhỏ thường phải chịu nhiều chi phí và rủi ro hơn, trong khi doanh nghiệp lớn có khả năng sử dụng quy mô và nguồn lực để xử lý những vấn đề mà các đơn vị nhỏ khó vượt qua.
Một bình luận khác cho rằng Ấn Độ vẫn tập trung quá nhiều vào thị trường tiêu dùng nội địa nhạy cảm về giá, khiến doanh nghiệp khó đầu tư vào chất lượng và nâng cấp sản phẩm để tiến lên những phân khúc có giá trị gia tăng cao.
Trong khi đó, Việt Nam được nhìn nhận là một nền kinh tế có định hướng xuất khẩu rõ ràng, từ chính sách phát triển công nghiệp đến cách tổ chức hoạt động sản xuất.
Một số người từng đến Việt Nam cũng chia sẻ ấn tượng về hạ tầng, đường sá, khu đô thị, không gian công cộng và hoạt động thương mại.
Có bình luận nhấn mạnh rằng sự khác biệt không chỉ nằm ở những con số GDP hay thu nhập bình quân, mà còn thể hiện trong trải nghiệm thường ngày của người dân và doanh nghiệp.
Đáng chú ý, một số ý kiến cho rằng Ấn Độ cần thay đổi tư duy phát triển, thay vì chỉ tập trung vào những khẩu hiệu lớn về vị thế quốc gia, cần quan tâm nhiều hơn đến hiệu quả hoạt động của từng nhà máy, từng doanh nghiệp và khả năng tạo ra việc làm có thu nhập tốt.
Sự vươn lên của Việt Nam, như phân tích của Tiến sĩ Orodip Nandy, là kết quả của quá trình lựa chọn và triển khai chính sách phát triển trong thời gian dài, từ mở cửa, hội nhập thương mại, thu hút đầu tư đến phát triển hạ tầng, công nghiệp và nguồn nhân lực.
Để tiến lên nấc thang phát triển cao hơn, Việt Nam cần nâng cao năng suất, phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng năng lực doanh nghiệp trong nước và làm chủ các khâu có giá trị gia tăng lớn. Bên cạnh việc nhìn nhận những thành tựu đã đạt được, Việt Nam cũng có thể học hỏi thế mạnh của Ấn Độ trong công nghệ thông tin, dược phẩm và nghiên cứu khoa học.
Mỗi quốc gia có điều kiện và con đường phát triển riêng. Nhưng bài học chung là thịnh vượng bền vững không chỉ dựa vào tài nguyên, dân số hay vốn đầu tư, mà phải được xây dựng từ chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả thể chế và năng lực tạo ra giá trị của doanh nghiệp.