Từ cắt giảm điều kiện gia nhập thị trường, phân quyền cho địa phương đến khơi thông đất đai, dòng vốn và không gian đô thị, một chuỗi thay đổi pháp lý đang đồng thời tác động tới cách doanh nghiệp gia nhập, đầu tư và mở rộng hoạt động tại Việt Nam.
TỪ “CỬA VÀO” ĐẾN CÁCH DOANH NGHIỆP VẬN HÀNH
Một trong những thay đổi trực tiếp nhất nằm ở Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
Luật cắt giảm 62 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và sửa đổi 14 ngành, nghề. Theo tính toán của Bộ Tài chính, thay đổi này có thể kéo theo việc cắt giảm khoảng 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính; chi phí tuân thủ dự kiến giảm khoảng 175 tỷ đồng mỗi năm, trong khi thời gian tuân thủ giảm khoảng 7.500 giờ mỗi năm.
Điểm quan trọng hơn những con số là cách tiếp cận quản lý được đặt lại. Những lĩnh vực không nhất thiết phải kiểm soát bằng điều kiện kinh doanh được chuyển dần sang tiêu chuẩn, quy chuẩn, tiêu chuẩn nghề nghiệp hoặc hậu kiểm. Luật đồng thời yêu cầu các bộ, ngành rà soát pháp luật chuyên ngành để tránh việc một điều kiện vừa được bỏ ở Luật Đầu tư lại xuất hiện dưới một hình thức khác trong văn bản chuyên ngành.
Như vậy, “cửa vào” thị trường được mở rộng hơn nhưng không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bước ra khỏi vùng quản lý. Trọng tâm quản lý được dịch chuyển về quá trình doanh nghiệp hoạt động thực tế, chất lượng hàng hóa, dịch vụ và mức độ tuân thủ.
Cùng hướng đó, Luật sửa đổi 10 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường cắt giảm 40 thủ tục hành chính, 40 điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa 12 thủ tục và phân quyền 24 thủ tục từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Luật có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.
Ở nhóm công nghệ và hạ tầng số, việc sửa đồng thời Luật Tần số vô tuyến điện, Luật Viễn thông, Luật Giao dịch điện tử và Luật Chuyển giao công nghệ cũng bãi bỏ 2 thủ tục hành chính, cắt giảm 47 điều kiện kinh doanh, đồng thời tiếp tục phân quyền trong quản lý nhà nước.
Những thay đổi này cùng hướng tới một điểm: doanh nghiệp có thêm không gian để gia nhập và tổ chức hoạt động, trong khi cơ quan quản lý giảm dần cách tiếp cận dựa trên hồ sơ, giấy phép và điều kiện đầu vào.
NGUỒN LỰC, THỦ TỤC VÀ QUYỀN QUYẾT ĐỊNH ĐƯỢC KÉO GẦN HƠN TỚI DOANH NGHIỆP
Nếu Luật Đầu tư tác động tới “cửa vào”, thì loạt luật về dầu khí, hải quan, ngân hàng và phát triển đô thị lại tác động sâu hơn vào quá trình doanh nghiệp huy động và sử dụng nguồn lực.
Luật Dầu khí năm 2026 được xây dựng theo hướng tăng phân quyền, giao thêm quyền cho Petrovietnam, đơn giản hóa thủ tục, đồng thời bổ sung các chính sách ưu đãi đầu tư. Luật mở rộng phạm vi chính sách đối với những lĩnh vực mới như thu giữ, lưu trữ carbon, công trình năng lượng ngoài khơi và dịch vụ kỹ thuật dầu khí công nghệ cao.
Điều đáng chú ý ở đây là việc tháo gỡ không chỉ nhắm vào một thủ tục riêng lẻ mà vào khả năng đưa những nguồn tài nguyên và dự án có đặc thù kỹ thuật, vốn lớn, thời gian thu hồi dài vào khai thác hiệu quả hơn.
Trong hoạt động xuất nhập khẩu, Luật sửa đổi Luật Hải quan tạo cơ sở tái thiết kế quy trình quản lý, tái cấu trúc hệ thống công nghệ thông tin và tăng kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành với chính quyền địa phương. Một số thủ tục về hồ sơ, cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro và kiểm tra hồ sơ được điều chỉnh; đồng thời tăng phân cấp cho hải quan địa phương.
Đáng chú ý, luật cũng tạo thêm cơ sở pháp lý để quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử, logistics và các mô hình mới. Điều này cho thấy quản lý hải quan đang phải dịch chuyển cùng với cấu trúc thương mại, khi dòng hàng hóa không còn chỉ đi qua những tuyến xuất nhập khẩu truyền thống.
Ở khu vực tài chính - ngân hàng, Luật sửa đổi Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng có hiệu lực từ 1/12/2026. Luật xử lý một số khoảng trống pháp lý trong phòng, chống rửa tiền, bổ sung các quy định liên quan chủ sở hữu hưởng lợi, đối tượng báo cáo, giao dịch đáng ngờ và hoàn thiện cơ chế tài chính của Ngân hàng Nhà nước.
Với doanh nghiệp, đây là nhóm thay đổi ít thể hiện dưới dạng “cắt thủ tục”, nhưng có ảnh hưởng tới cách dòng vốn được kiểm soát và vận hành. Yêu cầu minh bạch về chủ sở hữu, giao dịch và nguồn tiền ngày càng trở thành một phần của môi trường kinh doanh, nhất là khi doanh nghiệp tiếp cận tín dụng, thị trường vốn và các giao dịch xuyên biên giới.
Trong khi đó, Luật Phát triển đô thị mở thêm không gian pháp lý cho các mô hình phát triển đô thị và khu kinh tế đặc biệt, gắn với phân quyền, huy động nguồn lực, phát triển hạ tầng, kinh tế biển, khu phi thuế quan và các hoạt động kinh doanh liên quan.
Điểm giao nhau của nhóm chính sách này là nguồn lực được kỳ vọng vận động linh hoạt hơn: nguồn tài nguyên có cơ chế khai thác phù hợp hơn, hàng hóa được xử lý theo quy trình hải quan số hóa hơn, dòng vốn được minh bạch hóa và địa phương được trao thêm quyền quyết định đối với những vấn đề thuộc phạm vi quản lý.
Đây cũng là lý do phân quyền xuất hiện xuyên suốt trong nhiều luật vừa được công bố. Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai, việc chuyển một phần thẩm quyền từ cấp trung ương xuống địa phương không chỉ là thay đổi tổ chức bộ máy, mà trực tiếp tác động tới nơi doanh nghiệp nộp hồ sơ, xin chấp thuận và giải quyết thủ tục.
ĐẤT ĐAI, NHÀ Ở: “MẶT BẰNG” TIẾP THEO CỦA MÔI TRƯỜNG KINH DOANH
Một phần quan trọng khác của bức tranh chính sách nằm ngoài 15 luật vừa được công bố nhưng có khả năng tác động lớn tới doanh nghiệp trong thời gian tới: đất đai và nhà ở.
Luật Đất đai hiện hành đã được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 44/VBHN-VPQH ngày 16/3/2026. Tuy nhiên, tháng 7/2026, Trung ương ban hành Nghị quyết 21-NQ/TW về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan. Đây là dấu hiệu cho thấy khung pháp lý về đất đai tiếp tục nằm trong quá trình hoàn thiện, thay vì được xem là đã ổn định hoàn toàn.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đất đai không chỉ là câu chuyện của thị trường bất động sản. Đây là đầu vào của sản xuất công nghiệp, logistics, thương mại, năng lượng, hạ tầng và nhiều dự án đầu tư khác.
Bởi vậy, những thay đổi tiếp theo về đất đai có thể ảnh hưởng tới cả thời gian chuẩn bị dự án, khả năng tiếp cận quỹ đất, chi phí sử dụng đất và khả năng triển khai các dự án đã được chấp thuận về chủ trương.
Trong khi đó, Luật Nhà ở cũng đang đứng trước một vòng điều chỉnh mới. Dự thảo Luật Nhà ở sửa đổi được Chính phủ xây dựng trong bối cảnh Luật Nhà ở 2023 đã được thực thi gần hai năm và phát sinh một số vấn đề cần xử lý, trong đó có yêu cầu phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và sự thay đổi của hệ thống pháp luật liên quan.
Dự thảo tập trung vào nhiều nhóm vấn đề từ phát triển, sở hữu, tài chính, quản lý, sử dụng đến giao dịch nhà ở; đồng thời đặt trọng tâm vào phát triển nhà ở cho thuê và nhà ở thương mại giá phù hợp, cũng như tiếp tục đơn giản hóa thủ tục trong đầu tư xây dựng.
Như vậy, nếu đặt Luật Đầu tư, Luật Đất đai và Luật Nhà ở trong cùng một dòng chảy, có thể thấy một chuỗi chính sách đang tác động vào toàn bộ vòng đời của một dự án: từ lúc doanh nghiệp được phép gia nhập thị trường, tiếp cận đất đai, chuẩn bị đầu tư, triển khai xây dựng cho tới khi sản phẩm được đưa ra thị trường.
KHÔNG CHỈ “BỎ GIẤY PHÉP”, MÀ THAY ĐỔI CÁCH VẬN HÀNH
Nhìn tổng thể, loạt luật vừa được công bố đang tạo ra ba chuyển dịch khá rõ trong môi trường kinh doanh.
Thứ nhất là chuyển từ kiểm soát đầu vào sang quản lý dựa nhiều hơn vào hậu kiểm và mức độ tuân thủ thực tế. Việc cắt giảm 62 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện là biểu hiện rõ nhất của xu hướng này.
Thứ hai là chuyển một phần quyền quyết định về gần địa phương hơn. Điều này xuất hiện trong quản lý dầu khí, hải quan, nông nghiệp – môi trường, công nghệ và phát triển đô thị. Mục tiêu của phân quyền là rút ngắn khoảng cách giữa quyết định quản lý và hoạt động thực tế, nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ gắn với năng lực tổ chức thực hiện và sự thống nhất trong hướng dẫn ở các cấp.
Thứ ba là chuyển từ việc xử lý từng thủ tục riêng lẻ sang tái thiết kế cách quản lý dựa trên dữ liệu, liên thông và đánh giá rủi ro. Điều này thể hiện khá rõ trong cải cách hải quan, giao dịch điện tử, viễn thông, ngân hàng và phòng, chống rửa tiền.
Với doanh nghiệp, vì thế, tác động của “làn sóng luật mới” sẽ không chỉ được đo bằng số giấy phép được bỏ hay số thủ tục được rút ngắn. Một thay đổi quan trọng hơn là cách doanh nghiệp phải chuẩn bị cho một môi trường trong đó quyền gia nhập thị trường rộng hơn, nhưng yêu cầu về minh bạch, dữ liệu, quản trị rủi ro và trách nhiệm sau khi gia nhập cũng rõ hơn.