Ngành thép trong cuộc đua giữ thị phần và bảo toàn lợi nhuận

Thị trường bất động sản và xây dựng từng bước phục hồi, đầu tư công tiếp tục được kỳ vọng trở thành động lực thúc đẩy tiêu thụ thép. Song, sự phục hồi này chưa đủ đồng đều để tạo ra sức bật trên toàn thị trường...

Trong khi nhu cầu tiêu thụ nội địa còn phân hóa, nguồn cung trong nước và thép nhập khẩu cùng tạo sức ép cạnh tranh, giá nguyên liệu, năng lượng và chi phí đầu tư tiếp tục gia tăng, thép xuất khẩu tiếp tục gặp khó do sự gia tăng chính sách bảo hộ mậu dịch tại các thị trường xuất khẩu truyền thống, ngành thép vì thế đang đứng trước nghịch lý là sản lượng có thể tăng nhưng chưa chắc mang lại lợi nhuận tương xứng. Do vậy, cuộc cạnh tranh không chỉ nằm ở việc bán được bao nhiêu tấn thép, mà còn ở khả năng kiểm soát giá thành, tối ưu công suất và giữ vững hiệu quả kinh doanh.

NGUY CƠ MẤT CÂN ĐỐI CUNG - CẦU

Sau giai đoạn trầm lắng, thị trường thép Việt Nam đang ghi nhận những tín hiệu tích cực hơn khi hoạt động xây dựng, đầu tư hạ tầng và sản xuất công nghiệp dần cải thiện. Đặc biệt, việc đẩy mạnh giải ngân đầu tư công, triển khai các dự án giao thông trọng điểm, khu công nghiệp và hạ tầng đô thị được kỳ vọng sẽ tạo thêm dư địa cho tiêu thụ thép. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào cơ cấu thị trường, có thể thấy sự phục hồi này chưa diễn ra đồng đều giữa các nhóm sản phẩm cũng như các phân khúc khách hàng.

Số liệu của Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), trong 9 tháng đầu năm 2026 cho thấy sản lượng sản xuất gộp thép thành phẩm sản xuất trong nước đạt khoảng 27,8 triệu tấn, tăng 16,5% so với cùng kỳ năm trước, lượng bán hàng đạt 27,7 triệu tấn, tăng 19,2%. Đây là mức tăng trưởng đáng chú ý, phản ánh sự cải thiện của hoạt động sản xuất và tiêu thụ. Nhưng phía sau bức tranh tăng trưởng chung là sự phân hóa khá rõ - 9 tháng đầu năm, thép xây dựng và thép tấm cuộn cán nóng (HRC) có diễn biến tích cực với tăng trưởng sản xuất duy trì ở mức 2 con số, trong khi tôn mạ và sơn phủ màu và thép cuộn cán nguội (CRC) vẫn gặp khó khăn, sản xuất tôn mạ và sơn phủ màu giảm 11,7%, sản xuất thép cuộn cán nguội giảm 10,7%, sản xuất ống thép không hàn chỉ tăng ở mức khiêm tốn là 2,2%.

Diễn biến này cho thấy không thể đánh giá sức khỏe toàn ngành chỉ bằng một chỉ tiêu tăng trưởng sản lượng hoặc tiêu thụ. Mỗi dòng sản phẩm có chu kỳ thị trường, nhóm khách hàng và mức độ phụ thuộc vào xuất khẩu khác nhau. Thép xây dựng hưởng lợi trực tiếp khi các công trình hạ tầng, nhà ở và dự án bất động sản được triển khai. Trong khi đó, thép cuộn cán nguội, tôn mạ và sơn phủ màu, ống thép không hàn chịu tác động lớn hơn từ nhu cầu xây dựng công nghiệp, dân dụng, sản xuất hàng hóa và nhất là thị trường xuất khẩu.

Ông Nghiêm Xuân Đa - Chủ tịch Hiệp hội thép Việt Nam

Đáng chú ý, đầu tư công dù đóng vai trò quan trọng nhưng không thể thay thế hoàn toàn nhu cầu từ khu vực tư nhân. Các dự án đường cao tốc, sân bay, cảng biển, cầu và hạ tầng giao thông có thể tạo ra lượng cầu lớn đối với thép xây dựng, thép kết cấu và một số chủng loại thép chuyên dụng. Tuy nhiên, mức độ lan tỏa đến các dòng thép khác không giống nhau. Nhu cầu tôn mạ và sơn phủ màu, thép ống không hàn còn phụ thuộc vào tiến độ xây dựng nhà ở, nhà xưởng, hoạt động sản xuất công nghiệp và sức mua của thị trường dân dụng.

Bởi vậy, việc một số dự án hạ tầng tăng tốc không đồng nghĩa toàn bộ thị trường thép lập tức bước vào chu kỳ tăng trưởng mạnh. Nếu thị trường bất động sản chưa phục hồi thực chất, doanh nghiệp xây dựng còn thận trọng trong triển khai dự án, người dân chưa mạnh dạn đầu tư xây dựng nhà ở, sức cầu từ khu vực tư nhân vẫn có thể là điểm nghẽn.

Một báo cáo triển vọng ngành thép của Shinhan Securities cho biết, trong quý I/2026 tiêu thụ thép thành phẩm nội địa đạt khoảng 8,63 triệu tấn, tăng 15% so với cùng kỳ. Thép xây dựng tăng 29%, HRC tăng 24%, nhưng tiêu thụ thép mạ giảm 13%. Số liệu này tiếp tục cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các phân khúc sản phẩm.

Vấn đề đặt ra là doanh nghiệp không chỉ cần thị trường phục hồi về tổng lượng tiêu thụ, mà còn cần sự phục hồi có chiều sâu, trải rộng trên nhiều lĩnh vực sử dụng thép.

Nếu nhu cầu chỉ tập trung ở một số dòng sản phẩm, trong khi công suất của các phân khúc khác vẫn lớn, nguy cơ mất cân đối cung cầu sẽ tiếp tục hiện hữu.

CUỘC CẠNH TRANH NGÀY CÀNG QUYẾT LIỆT

Một trong những áp lực đáng kể nhất đối với ngành thép hiện nay là tốc độ gia tăng nguồn cung trong bối cảnh sức hấp thụ của thị trường chưa theo kịp. Năng lực sản xuất được mở rộng, nhiều dự án đầu tư mới đi vào vận hành, trong khi thép nhập khẩu mà Việt Nam đã sản xuất được vẫn hiện diện với khối lượng lớn. Điều này khiến cuộc cạnh tranh giành thị phần ngày càng quyết liệt, đặc biệt ở những sản phẩm có mức độ tiêu chuẩn hóa cao và ít khác biệt về chất lượng.

Theo tính toán ước lượng của Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (VITIC) dựa trên số liệu của Tổng cục Hải Quan và VSA, 9 tháng đầu năm 2026 lượng sắt thép nhập khẩu vào Việt Nam khoảng 11,66 triệu tấn, trị hơn 8,6 tỷ USD, tăng 4,1% về lượng và 8,6% về giá trị so với cùng kỳ. Các đối tác chính cung cấp thép cho Việt Nam bao gồm: Trung Quốc (50,57%), ASEAN (11,24%), Nhật Bản (11,14%), Ấn Độ (9,08%), Hàn Quốc (9,07%).

Cần lưu ý, lượng thép nhập khẩu nói trên bao gồm nhiều chủng loại, không thể mặc nhiên xem toàn bộ là sản phẩm cạnh tranh trực tiếp với thép sản xuất trong nước. Một phần là nguyên liệu và thép chuyên dụng mà năng lực sản xuất nội địa chưa đáp ứng đầy đủ. Dù vậy, quy mô nhập khẩu lớn cho thấy thị trường Việt Nam vẫn chịu tác động mạnh từ nguồn cung bên ngoài, đồng thời phản ánh những khoảng trống trong cơ cấu sản phẩm của ngành thép.

Đáng quan tâm hơn, cạnh tranh không chỉ đến từ thép nhập khẩu mà còn xuất phát ngay trong nội bộ các doanh nghiệp sản xuất trong nước. Khi nhiều nhà máy cùng tập trung vào những dòng sản phẩm phổ thông, khả năng tạo khác biệt không lớn, giá bán dễ trở thành công cụ chủ yếu để giữ khách hàng và duy trì công suất. Doanh nghiệp có thể chấp nhận giảm chiết khấu, tăng hỗ trợ đại lý, kéo dài thời hạn thanh toán hoặc đẩy mạnh các chương trình bán hàng để giải phóng hàng tồn kho.

Cuộc đua này tiềm ẩn rủi ro lớn. Khi giá bán giảm nhanh hơn tốc độ giảm chi phí đầu vào, biên lợi nhuận bị thu hẹp. Ngược lại, nếu giá nguyên liệu tăng nhưng thị trường không chấp nhận điều chỉnh giá bán tương ứng, doanh nghiệp sẽ phải tự hấp thụ phần chi phí phát sinh.

Thực tế, diễn biến thị trường HRC trong tháng 8/2026 cho thấy sức ép này khá rõ. Các nhà sản xuất trong nước như Hòa Phát hay Formosa Hà Tĩnh đều đã điều chỉnh giảm giá chào bán cho các lô hàng giao tháng 9 trong bối cảnh nhu cầu yếu và thép nhập khẩu có mức giá cạnh tranh hơn. Giá chào HRC nhập khẩu từ một số nguồn tại thời điểm đó được ghi nhận khoảng 505–515 USD/tấn, thấp hơn mức chào của một số nhà sản xuất nội địa.

Trong một thị trường mà khách hàng có nhiều lựa chọn, chỉ cần chênh lệch giá đủ lớn cũng có thể khiến đơn hàng dịch chuyển từ nhà cung cấp này sang nhà cung cấp khác. Điều đó buộc doanh nghiệp phải liên tục điều chỉnh chính sách bán hàng, nhưng càng giảm giá để giữ thị phần thì dư địa cải thiện lợi nhuận càng hẹp.

Đây cũng là lý do tăng trưởng sản lượng chưa chắc đồng nghĩa với hiệu quả kinh doanh tăng tương ứng. Doanh nghiệp có thể ghi nhận doanh thu lớn hơn nhờ bán được nhiều hàng, nhưng nếu giá bán bình quân giảm, chiết khấu tăng và chi phí tài chính phình to, lợi nhuận cuối cùng vẫn có thể không đạt kỳ vọng.

NHỮNG "GÁNH NẶNG" CỦA DOANH NGHIỆP

Nếu cạnh tranh về giá là sức ép trực tiếp từ thị trường thì chi phí sản xuất và đầu tư lại là gánh nặng mang tính dài hạn đối với doanh nghiệp thép. Đây vốn là ngành công nghiệp thâm dụng vốn, đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn để xây dựng nhà máy sản xuất thép (bao gồm đường giao thông, hạ tầng logistics, nhà xưởng, dây chuyền thiết bị và công nghệ luyện gang, luyện thép, cán thép và gia công hạ nguồn sản phẩm, hệ thống giám sát và đo lường, hệ thống phục vụ và phụ trợ, hệ thống xử lý môi trường...). Khi thị trường tiêu thụ chưa thực sự ổn định, những khoản đầu tư lớn có thể trở thành áp lực đáng kể lên dòng tiền và khả năng sinh lời.

Đặc thù của ngành thép là chi phí nguyên liệu chiếm tỷ trọng rất lớn trong giá thành. Doanh nghiệp phải phụ thuộc đáng kể vào quặng sắt, than mỡ, cốc luyện kim, thép phế liệu và một số nguyên liệu nhập khẩu khác. Theo phân tích của FPT Securities, năm 2025 nguyên liệu chiếm khoảng 75% chi phí sản xuất thép theo công nghệ lò cao, trong đó quặng sắt, than luyện cốc và thép phế liệu là những cấu phần quan trọng.

Điều này khiến doanh nghiệp khó chủ động hoàn toàn trước những biến động của thị trường quốc tế. Giá quặng sắt, than mỡ, cốc luyện kim, thép phế liệu, chi phí vận chuyển và tỷ giá đều có thể tác động trực tiếp đến giá thành sản phẩm. Đặc biệt, trong bối cảnh giá bán đầu ra chịu sức ép cạnh tranh, doanh nghiệp không dễ chuyển toàn bộ phần chi phí tăng thêm sang người mua.

Theo thông tin tại cuộc họp Ban Chỉ đạo điều hành giá thị trường trong nước quý I/2026, đại diện Tổng công ty Thép Việt Nam cho biết chi phí đầu vào của ngành có thời điểm tăng khoảng 10-15%, trong khi mức điều chỉnh giá bán chưa theo kịp biến động nguyên liệu. Các nhà sản xuất vì vậy phải đứng trước lựa chọn khó khăn: tăng giá có thể ảnh hưởng đến tiến độ và chi phí các công trình, nhưng giữ giá lại khiến lợi nhuận bị thu hẹp.

Không chỉ nguyên liệu, chi phí năng lượng, nhân công, bảo dưỡng thiết bị, vận chuyển và lãi vay cũng tạo sức ép đáng kể. Với những doanh nghiệp sử dụng công nghệ lò cao, lò điện hoặc vận hành các tổ hợp sản xuất quy mô lớn, chỉ một biến động nhỏ trong giá năng lượng hay hiệu suất vận hành cũng có thể làm thay đổi đáng kể chi phí trên mỗi tấn thép thành phẩm.

Đáng chú ý hơn, ngành thép đang bước vào giai đoạn phải đầu tư đồng thời cho hai mục tiêu là mở rộng năng lực sản xuất và chuyển đổi công nghệ theo hướng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải. Đây là yêu cầu cần thiết để nâng cao sức cạnh tranh, nhưng cũng đòi hỏi nguồn vốn rất lớn.

Có thể bạn quan tâm