Các chatbot AI ngày càng trở thành công cụ quen thuộc cho nhiều nhu cầu trong cuộc sống. Sự tiện lợi này cũng khiến người dùng dễ dàng chia sẻ nhiều thông tin hơn mức cần thiết mà đôi khi không lường hết những hệ quả có thể xảy ra.
Khi trao đổi với nhà trị liệu tâm lý, thông tin được bảo vệ bởi nguyên tắc bảo mật. Trao đổi với luật sư được bảo vệ bởi đặc quyền nghề nghiệp, trong khi bác sĩ phải tuân thủ các quy định về bảo mật thông tin y tế.
Với chatbot AI, mọi chuyện lại khác. Các cuộc trò chuyện chịu sự điều chỉnh của điều khoản dịch vụ mà phần lớn người dùng chưa từng đọc kỹ. Vì vậy, việc chia sẻ thông tin với AI một cách thiếu thận trọng có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro về quyền riêng tư và an toàn dữ liệu.
Bên cạnh vấn đề bảo mật, việc sử dụng quá mức các mô hình ngôn ngữ lớn cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận thức. Ngày càng có nhiều nghiên cứu tìm hiểu liệu sự phụ thuộc vào chatbot có tác động đến khả năng ghi nhớ, tính sáng tạo và khả năng diễn đạt bằng văn bản hay không.
Để sử dụng AI an toàn và hiệu quả hơn, có một số thói quen đáng hình thành khi trò chuyện với ChatGPT, Gemini, Claude hay bất kỳ công cụ AI nào khác.
HÃY COI CHATBOT AI NHƯ MỘT MÔI TRƯỜNG CÔNG CỘNG
Matthew Stern, điều tra viên an ninh mạng kiêm CEO của CNC Intelligence, cho rằng chatbot AI nên được xem như môi trường công cộng thay vì một không gian trò chuyện riêng tư.
Ông nhận định, khi ý thức được điều này, người dùng sẽ thận trọng hơn và hạn chế chia sẻ những dữ liệu nhạy cảm có khả năng bị người khác tiếp cận.
Đặc biệt, việc lịch sử trò chuyện của một số chatbot có thể xuất hiện trên các công cụ tìm kiếm cho thấy những nội dung tưởng chừng riêng tư không phải lúc nào cũng hoàn toàn nằm ngoài khả năng tiếp cận của bên khác. Vì vậy, cần cân nhắc kỹ trước khi đưa những thông tin quan trọng vào cuộc trò chuyện với AI.
Các thông tin có thể dùng để nhận dạng cá nhân như họ tên đầy đủ, địa chỉ, dữ liệu tài chính, thông tin kinh doanh hay kết quả khám chữa bệnh không nên được chia sẻ tùy tiện.
Đúng là càng có nhiều dữ liệu, chatbot càng có khả năng đưa ra câu trả lời phù hợp và cá nhân hóa hơn. Tuy nhiên, sự tiện lợi đó đi kèm với cái giá là quyền kiểm soát đối với dữ liệu cá nhân bị giảm đi.
Việc cung cấp thông tin nhạy cảm cho một công ty công nghệ vì thế cần được cân nhắc thận trọng. Ngay cả khi những dữ liệu này không xuất hiện công khai trên công cụ tìm kiếm, vẫn rất khó biết chúng được lưu trữ, xử lý hoặc sử dụng như thế nào, cũng như những thông tin nào về người dùng có thể đang được các công ty môi giới dữ liệu thu thập, mua bán.
ĐỪNG CHIA SẺ QUÁ NHIỀU VỀ TRẠNG THÁI TINH THẦN
Elie Berreby, người đứng đầu bộ phận SEO và AI Search tại Adorama, cho rằng chatbot có thể là những trợ lý hữu ích nhưng không nên được xem như một người bạn để thoải mái chia sẻ mọi chuyện.
Theo ông, người dùng cần biết cách giữ kín những thông tin riêng tư, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến trạng thái tinh thần, nỗi sợ hãi hoặc sức khỏe.
Những dữ liệu này có thể giúp hệ thống nhận diện các xu hướng, thói quen và dấu hiệu tiềm ẩn trong hành vi, từ đó xây dựng một hồ sơ khá chi tiết về những điểm yếu và mức độ dễ tổn thương của mỗi người.
Berreby cảnh báo rằng không nên chia sẻ quá nhiều thông tin với chatbot bởi lượng dữ liệu mà các hệ thống này có thể biết về một người đôi khi lớn hơn nhiều so với những gì người dùng tưởng tượng.
Một yếu tố khác cũng cần được lưu ý là mục tiêu thương mại của các chatbot AI. Đằng sau những trải nghiệm ngày càng được cá nhân hóa là một hệ sinh thái hướng tới việc tạo ra doanh thu từ dữ liệu và hành vi của người dùng.
Theo Berreby, trong tương lai, mức độ cá nhân hóa này có thể được tận dụng để phân phối những quảng cáo nhắm mục tiêu chính xác hơn. Dữ liệu cá nhân vì thế trở thành nguồn tài nguyên có giá trị đối với các nhà quảng cáo, đồng thời có thể góp phần hình thành một hồ sơ theo dõi chi tiết về mỗi cá nhân, sâu sắc hơn nhiều so với những gì từng tồn tại trước đây.
ĐỪNG ĐƯA TOÀN BỘ THÔNG TIN CÁ NHÂN VÀO CHATBOT
Annalisa Nash Fernandez, chuyên gia chiến lược liên văn hóa, cho rằng các chatbot AI đang hoạt động trong một nền kinh tế mà sự chú ý của người dùng chính là một loại tài sản. Càng tương tác lâu và càng chia sẻ nhiều, người dùng càng cung cấp thêm dữ liệu để hệ thống hiểu và cá nhân hóa trải nghiệm.
Theo Fernandez, nếu chatbot kiếm tiền dựa trên việc thu thập dữ liệu và duy trì sự gắn bó của người dùng, các tính năng ghi nhớ có thể trở thành công cụ giúp tăng mức độ tương tác dưới lớp vỏ của sự cá nhân hóa.
Khi đó, dữ liệu về sở thích, thói quen và hành vi không chỉ phục vụ cho trải nghiệm sử dụng mà còn có giá trị thương mại, trong khi quyền riêng tư có thể bị ảnh hưởng.
Một cách để hạn chế lượng thông tin được lưu lại là tắt các tính năng ghi nhớ. Với ChatGPT, có thể vào Settings, chọn Personalization, sau đó tắt Memory và Record Mode.
Việc sử dụng địa chỉ email phụ cũng có thể giúp hạn chế khả năng liên kết dữ liệu giữa các dịch vụ. Fernandez ví email như mô liên kết kết nối những điểm dữ liệu rời rạc bởi một địa chỉ email có thể được dùng để liên kết nhiều loại thông tin khác nhau về cùng một người.
Ngoài ra, nên cân nhắc tắt tùy chọn cho phép sử dụng dữ liệu để cải thiện mô hình. Trong ChatGPT, vào Settings, chọn Improve the model for everyone rồi tắt tùy chọn này để nội dung nhập vào không được sử dụng cho mục đích huấn luyện mô hình theo thiết lập đó.
Berreby cũng đề xuất phân mảnh dữ liệu bằng cách sử dụng nhiều chatbot AI khác nhau thay vì tập trung mọi hoạt động vào một hệ thống duy nhất. Cách này giúp hạn chế việc một nền tảng có thể thu thập đủ thông tin để hình thành một bức tranh quá toàn diện về cuộc sống, thói quen và sở thích của một cá nhân.
KIỂM TRA VÀ XUẤT DỮ LIỆU
Dù đang sử dụng chatbot AI nào, việc thường xuyên xuất dữ liệu là một thói quen đáng duy trì. Điều này giúp kiểm tra hệ thống đang lưu trữ những thông tin gì và mức độ dữ liệu cá nhân đã được ghi nhận ra sao.
Với ChatGPT, có thể vào Settings, chọn Data Controls, sau đó chọn Export Data. Hệ thống sẽ gửi một email kèm đường dẫn tải xuống tệp ZIP chứa dữ liệu bao gồm nội dung văn bản và hình ảnh.
KIỂM CHỨNG MỌI THÔNG TIN
Cần thận trọng với mọi nội dung do AI tạo ra và luôn đặt câu hỏi về độ chính xác của thông tin. Chatbot được thiết kế để đưa ra câu trả lời hữu ích, đồng thời có xu hướng chiều theo mong muốn của người dùng. Tuy nhiên, một câu trả lời nghe có vẻ hợp lý không đồng nghĩa với việc thông tin trong đó là đúng.
Thiên kiến nhận thức cũng là vấn đề đáng lưu ý khi sử dụng chatbot. Nếu xem AI như một người đồng hành trong quá trình suy nghĩ, hệ thống có thể phản chiếu lại chính những quan điểm và giả định đã được đưa vào cuộc trò chuyện.
Khi đó, chatbot dễ trở thành một “buồng vang”, liên tục củng cố những suy nghĩ sẵn có thay vì giúp nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau.
Vì vậy, cần kiểm tra các nguồn mà chatbot sử dụng và xác định thông tin được lấy từ đâu. Một rủi ro phổ biến khác là hiện tượng ảo giác AI, khi chatbot tạo ra những thông tin không có thật hoặc đưa ra kết luận sai do dựa trên nguồn trực tuyến thiếu đáng tin cậy, hiểu sai dữ liệu hoặc tự suy diễn từ những thông tin không đầy đủ.
CẨN THẬN VỚI NHỮNG CHIÊU TRÒ LỪA ĐẢO TINH VI
Ron Kerbs, CEO của Kidas, công ty chuyên bảo vệ người dùng trước các trò lừa đảo và mối đe dọa trực tuyến, cho biết chatbot AI có khả năng duy trì những cuộc hội thoại kéo dài qua nhiều lượt.
Chính đặc điểm này có thể bị kẻ xấu lợi dụng để tạo ra các chatbot giả trên những trang web đáng ngờ, giả danh dịch vụ chăm sóc khách hàng nhằm đánh lừa người dùng.
Kerbs cảnh báo rằng dù các nền tảng lớn như ChatGPT nhìn chung có mức độ bảo mật cao, người dùng vẫn có thể gặp rủi ro nếu vô tình cung cấp thông tin đăng nhập thông qua các liên kết lừa đảo hoặc trang đăng nhập giả mạo.
Những chiêu trò này thường được phát tán qua email, tin nhắn SMS hoặc các trang web được sao chép từ trang chính thức. Một khi thông tin đăng nhập bị đánh cắp, kẻ lừa đảo có thể chiếm dụng tài khoản, đặc biệt nguy hiểm nếu tài khoản đó được liên kết với các phương thức thanh toán đã lưu.
Để giảm rủi ro, cần bật xác thực hai yếu tố, thường xuyên kiểm tra hoạt động đăng nhập và tránh truy cập tài khoản thông qua các liên kết từ bên thứ ba. Những bước này có thể khiến quá trình đăng nhập kém thuận tiện hơn, nhưng đổi lại là một lớp bảo vệ quan trọng cho tài khoản và dữ liệu cá nhân.
Hiện vẫn chưa có một giải pháp tương đương phần mềm diệt virus dành riêng cho chatbot AI. Tuy nhiên, một số công cụ đã cung cấp tính năng phát hiện lừa đảo như một lớp bảo vệ bổ sung trong quá trình sử dụng hàng ngày, đặc biệt khi được tích hợp vào các nền tảng nhắn tin hoặc dịch vụ trực tuyến.
Theo Kerbs, bảo vệ khỏi các mối đe dọa trực tuyến cũng không nên chỉ dừng lại ở việc quét máy tính để tìm virus. Các tương tác qua SMS, email và cuộc gọi thoại cũng cần được theo dõi để nhận biết những dấu hiệu bất thường hoặc nguy cơ lừa đảo.
Ngoài ra, các công cụ chống deepfake có khả năng phân tích âm thanh và hình ảnh cũng có thể giúp phát hiện trường hợp người đang trò chuyện thực chất là một bản sao được tạo ra bằng AI.
HÃY TÂM SỰ VỚI CON NGƯỜI, THAY VÌ AI
Đây không hẳn là một lời khuyên mang tính kỹ thuật nhưng lại rất đáng lưu ý. Việc trò chuyện với ChatGPT, Claude hay Gemini về những vấn đề đang gặp phải có thể ban đầu chỉ đơn giản là một cách tìm kiếm lời khuyên hoặc giải tỏa cảm xúc.
Tuy nhiên, nếu hình thành thói quen chia sẻ mọi chuyện với chatbot sẽ rất dễ dẫn đến việc xem AI như một cuốn nhật ký cá nhân và dần phụ thuộc vào nó trong những vấn đề thuộc về đời sống tinh thần.
Thay vì tìm đến chatbot mỗi khi có chuyện muốn giãi bày, hãy trò chuyện với một người bạn thân hoặc sắp xếp một buổi gặp gỡ để chia sẻ những điều đang trải qua với một người thực sự quan tâm và có thể thấu hiểu.
Một mối quan hệ giữa người với người vẫn mang lại sự đồng cảm và kết nối mà một mô hình AI, vốn được xây dựng từ dữ liệu do con người tạo ra, không thể thay thế hoàn toàn.
RÈN LUYỆN VÀ BẢO VỆ TƯ DUY PHẢN BIỆN
Đừng để AI thay thế khả năng suy nghĩ độc lập. Một nghiên cứu đang được MIT thực hiện và chưa trải qua bình duyệt đã bước đầu tìm hiểu liệu việc sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn có thể gây ra những tác động bất lợi đối với hoạt động nhận thức và trạng thái tinh thần hay không.
Kết quả ban đầu cho thấy những người tham gia sử dụng ChatGPT có sự kết nối thần kinh yếu hơn trong não.
Dù những phát hiện này vẫn cần được nghiên cứu thêm trước khi đưa ra kết luận chắc chắn, chúng cũng là lời nhắc nhở về nguy cơ phụ thuộc quá mức vào AI.
Công cụ này có thể đảm nhiệm những công việc đơn giản, lặp đi lặp lại hoặc hỗ trợ xử lý thông tin nhưng những hoạt động đòi hỏi tư duy sâu như sáng tạo, phân tích, ra quyết định và hoạch định chiến lược vẫn nên được con người trực tiếp thực hiện.