Bảo tàng từ lâu không chỉ là nơi lưu giữ ký ức của một dân tộc. Tại nhiều quốc gia, đây còn là không gian kể chuyện lịch sử, lan tỏa giá trị văn hóa và là điểm đến không thể thiếu đối với du khách. Với kho tàng di sản phong phú cùng bề dày lịch sử hàng nghìn năm, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát huy giá trị của hệ thống bảo tàng, biến những không gian văn hóa này thành sản phẩm du lịch có sức hấp dẫn và bản sắc riêng.
KHO TÀNG DI SẢN TẠO LỢI THẾ KHÁC BIỆT
Trong bối cảnh du lịch thế giới đang chuyển mạnh từ xu hướng tham quan đơn thuần sang tìm kiếm những trải nghiệm văn hóa và bản sắc địa phương, bảo tàng ngày càng khẳng định vai trò là điểm đến hấp dẫn của ngành công nghiệp du lịch. Theo Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM), thế giới hiện có khoảng 95.000 bảo tàng, tăng gần 60% so với năm 2012. Tại nhiều quốc gia như Pháp, Anh, Ý, Hàn Quốc hay Nhật Bản, bảo tàng không chỉ thực hiện chức năng lưu giữ di sản mà còn trở thành "đầu tàu" của du lịch văn hóa, thu hút hàng chục triệu lượt khách mỗi năm và tạo nguồn thu lớn từ vé tham quan, triển lãm, giáo dục, bán lẻ và các dịch vụ sáng tạo.
Trong dòng chảy đó, Việt Nam được đánh giá là một quốc gia có tiềm năng đặc biệt để phát triển du lịch bảo tàng. Hiện nay, cả nước có gần 200 bảo tàng, trong đó 183 bảo tàng công lập và ngoài công lập, lưu giữ hơn 4 triệu hiện vật, cùng 327 Bảo vật quốc gia và hàng chục nghìn di tích lịch sử - văn hóa trải dài khắp cả nước. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa đồ sộ, phản ánh chiều sâu hàng nghìn năm lịch sử dân tộc và tạo nền tảng vững chắc để phát triển các sản phẩm du lịch mang bản sắc Việt Nam.
Không chỉ có số lượng hiện vật đồ sộ, hệ thống bảo tàng Việt Nam còn mang tính đa dạng hiếm có. Mỗi bảo tàng là một lát cắt của lịch sử và văn hóa dân tộc, từ khảo cổ học, mỹ thuật, dân tộc học, lịch sử quân sự đến văn hóa các dân tộc thiểu số. Đây là nguồn tài nguyên đặc biệt mà không phải quốc gia nào cũng có được. Khi được kết nối với hệ thống di tích, danh lam thắng cảnh, làng nghề và các không gian văn hóa truyền thống, bảo tàng có thể trở thành điểm nhấn quan trọng trong chuỗi trải nghiệm của du khách.
Bên cạnh đó, Việt Nam còn sở hữu mạng lưới di sản văn hóa đồ sộ với hàng chục nghìn di tích lịch sử - văn hóa, nhiều di sản thế giới được UNESCO ghi danh cùng kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú. Chính sự giao thoa giữa di sản vật thể và phi vật thể tạo nên lợi thế khác biệt để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu, trong đó bảo tàng đóng vai trò là "cửa ngõ" giúp du khách hiểu về lịch sử và bản sắc của điểm đến trước khi tiếp cận các không gian di sản ngoài thực địa.
Sự tăng trưởng mạnh của ngành du lịch cũng đang tạo thêm động lực cho lĩnh vực này. Năm 2025, Việt Nam đón 21,17 triệu lượt khách quốc tế, mức cao nhất từ trước đến nay. Bên cạnh đó là hàng trăm triệu lượt khách nội địa, phản ánh nhu cầu ngày càng lớn đối với các sản phẩm du lịch chất lượng cao và giàu giá trị văn hóa. Đây là điều kiện thuận lợi để bảo tàng từng bước trở thành một điểm đến không thể thiếu trong hành trình khám phá Việt Nam.
ĐỘNG LỰC MỚI CỦA DU LỊCH VĂN HOÁ
Những năm gần đây, đặc biệt trong năm 2025, du lịch bảo tàng Việt Nam đã ghi nhận nhiều tín hiệu tăng trưởng tích cực. Nếu trước đây, bảo tàng chủ yếu phục vụ nghiên cứu, giáo dục hoặc các đoàn học sinh thì nay đã trở thành điểm đến được đông đảo người dân, giới trẻ và khách quốc tế lựa chọn. Điều này phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu trải nghiệm của du khách cũng như cách tiếp cận mới của nhiều bảo tàng trong hoạt động trưng bày và giới thiệu di sản.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, hệ thống 25 bảo tàng đã đón hơn 4,46 triệu lượt khách trong năm 2025, tăng khoảng 40% so với năm trước; trong đó có khoảng 1,3 triệu lượt khách quốc tế. Những con số này cho thấy bảo tàng đang dần trở thành một sản phẩm du lịch quan trọng của đô thị lớn nhất cả nước, góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách bên cạnh các hoạt động mua sắm, ẩm thực hay vui chơi giải trí.
Trong khi đó, Hà Nội ghi dấu ấn với sự bùng nổ của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam sau khi đưa vào hoạt động tại cơ sở mới. Chỉ trong khoảng một năm kể từ khi mở cửa vào tháng 11/2024 đến hết năm 2025, bảo tàng đã đón khoảng 3,1 triệu lượt khách, thiết lập kỷ lục mới của ngành bảo tàng Việt Nam. Con số này cao gấp nhiều lần mức kỷ lục trước đây của một bảo tàng đơn lẻ và cho thấy sức hấp dẫn rất lớn của các không gian trưng bày hiện đại khi biết kết hợp giữa giá trị lịch sử với phương thức truyền tải trực quan, sinh động.
Thành công của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam cũng cho thấy du khách ngày nay không chỉ muốn "xem" hiện vật mà còn mong muốn được trải nghiệm và cảm nhận lịch sử. Những bộ sưu tập khí tài quân sự quy mô lớn, các không gian tái hiện chiến trường, hệ thống trình chiếu hiện đại cùng cách tổ chức trưng bày theo dòng thời gian đã tạo nên một hành trình khám phá hấp dẫn, giúp lịch sử trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn với công chúng.
Không chỉ Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều địa phương cũng đang khai thác hiệu quả tiềm năng của bảo tàng. Bảo tàng Quảng Ninh đã vượt mốc 1 triệu lượt khách trong năm 2025, trở thành điểm đến nổi bật trong hành trình khám phá Vịnh Hạ Long và vùng Đông Bắc.
Bên cạnh không gian kiến trúc hiện đại, Bảo tàng Quảng Ninh còn thường xuyên tổ chức các triển lãm chuyên đề, chương trình giáo dục di sản và hoạt động trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên cũng như khách du lịch. Việc kết nối bảo tàng với Vịnh Hạ Long, Khu di tích và danh thắng Yên Tử cùng các sản phẩm du lịch của địa phương đã góp phần hình thành chuỗi trải nghiệm văn hóa - lịch sử - thiên nhiên.
Không chỉ ghi nhận sự gia tăng về lượng khách, nhiều bảo tàng trên cả nước còn đang chủ động đổi mới sản phẩm để đáp ứng xu hướng du lịch trải nghiệm. Thay vì chỉ trưng bày hiện vật theo lối truyền thống, nhiều đơn vị đã đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ và tổ chức các hoạt động tương tác nhằm mang đến những trải nghiệm đa chiều cho du khách.
Tại Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là một trong những đơn vị tiên phong đổi mới hoạt động trưng bày. Bên cạnh hệ thống hiện vật phong phú về văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam, bảo tàng thường xuyên tổ chức các chương trình trải nghiệm nghề thủ công, trình diễn nghệ thuật dân gian, lễ hội truyền thống và hoạt động giáo dục dành cho trẻ em. Đồng thời, bảo tàng cũng triển khai thuyết minh tự động đa ngôn ngữ, số hóa dữ liệu và các không gian tương tác, giúp du khách có thể tiếp cận di sản bằng nhiều hình thức trực quan hơn.
Ở miền Trung, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng tiếp tục phát huy lợi thế là nơi lưu giữ bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất thế giới. Những năm gần đây, bảo tàng tăng cường ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống thuyết minh bằng nhiều ngôn ngữ và kết nối với các tuyến tham quan Di sản miền Trung như Mỹ Sơn, Cố đô Huế hay phố cổ Hội An. Qua đó, bảo tàng không chỉ là điểm tham quan độc lập mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong hành trình khám phá văn hóa Chăm và di sản miền Trung.
Một xu hướng nổi bật khác là sự phát triển của các sản phẩm du lịch đêm gắn với di sản và bảo tàng. Tại Hà Nội, chương trình tham quan đêm "Tinh hoa đạo học" tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã tạo dấu ấn khi kết hợp trình chiếu 3D mapping, công nghệ ánh sáng, âm thanh và nghệ thuật kể chuyện để tái hiện lịch sử. Thành công của mô hình này đang mở ra hướng phát triển mới cho nhiều bảo tàng và di tích trên cả nước trong việc xây dựng các tour tham quan ngoài khung giờ truyền thống, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách.
Xu hướng chuyển đổi số cũng diễn ra mạnh mẽ tại nhiều bảo tàng lớn như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh hay Bảo tàng Hồ Chí Minh thông qua việc số hóa hiện vật, xây dựng bảo tàng ảo, ứng dụng mã QR, thuyết minh tự động, màn hình cảm ứng và các nền tảng tham quan trực tuyến. Những ứng dụng này không chỉ giúp bảo tồn di sản hiệu quả hơn mà còn góp phần đưa bảo tàng đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ và khách quốc tế.
Sức hút ngày càng lớn của các bảo tàng cho thấy du lịch Việt Nam đang dịch chuyển từ mô hình tham quan đơn thuần sang trải nghiệm văn hóa có chiều sâu. Trong bối cảnh du khách quốc tế ngày càng quan tâm đến những giá trị bản địa, bảo tàng chính là nơi lưu giữ và kể lại câu chuyện về lịch sử, con người và bản sắc Việt Nam một cách trực quan nhất. Đây cũng là loại hình du lịch có khả năng khai thác quanh năm, phục vụ nhiều nhóm đối tượng khác nhau, từ học sinh, sinh viên, gia đình đến khách nghiên cứu hay khách quốc tế.
Quan trọng hơn, bảo tàng còn góp phần định hình hình ảnh điểm đến. Nếu thiên nhiên tạo nên vẻ đẹp của một quốc gia thì lịch sử và văn hóa chính là yếu tố tạo nên bản sắc riêng. Những giá trị ấy không thể sao chép và cũng là lợi thế cạnh tranh bền vững nhất của du lịch Việt Nam trong bối cảnh các điểm đến trong khu vực ngày càng cạnh tranh mạnh mẽ.
