Di sản trở thành “trái tim” của du lịch Việt Nam

Khi nhu cầu trải nghiệm sâu sắc ngày càng gia tăng, du lịch di sản đang dần khẳng định vị thế như một hướng đi giàu tiềm năng của du lịch Việt Nam. Ở đó, những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể không chỉ là dấu tích của quá khứ, mà trở thành những “kho báu” lấp lánh, hấp dẫn du khách quốc tế bằng những câu chuyện văn hóa, lịch sử và bản sắc được kể lại qua từng không gian, từng trải nghiệm.

MẬT ĐỘ DI SẢN DÀY ĐẶC

Trong xu hướng du lịch toàn cầu hiện nay, các giá trị văn hóa - lịch sử ngày càng trở thành yếu tố quyết định lựa chọn điểm đến của du khách. Theo thống kê, khoảng 40% khách du lịch quốc tế lựa chọn các điểm đến di sản hoặc mang yếu tố văn hóa - lịch sử như một lý do chính cho chuyến đi.

Nắm bắt xu thế đó, Việt Nam đang nổi lên như một điểm sáng của du lịch di sản. Theo Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism), Việt Nam hiện nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ tăng trưởng du lịch cao nhất thế giới, đạt khoảng 21%, vượt xa mức tăng trưởng bình quân toàn cầu (5%) và khu vực châu Á - Thái Bình Dương (8%) trong cùng kỳ năm 2025. Những con số ấn tượng này không chỉ phản ánh sự phục hồi mạnh mẽ của ngành du lịch sau đại dịch, mà còn cho thấy hiệu quả của việc lựa chọn hướng đi dựa trên nền tảng văn hóa và di sản.

Điều đó tiếp tục được khẳng định tại Lễ trao giải World Travel Awards (WTA) 2025, khi Việt Nam được vinh danh ở 16 hạng mục cấp thế giới, trong đó nổi bật là lần thứ 6 nhận danh hiệu “Điểm đến Di sản hàng đầu thế giới”. Đằng sau danh hiệu này không chỉ là thành quả ngắn hạn, mà là kết quả của một chiến lược phát triển dài hơi, nhất quán, đặt di sản và bản sắc văn hóa dân tộc ở vị trí trung tâm của chính sách phát triển du lịch.

Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, đã xác định rõ quan điểm: phát huy giá trị di sản và bản sắc văn hóa để hình thành các sản phẩm du lịch độc lập, khác biệt, có lợi thế cạnh tranh, góp phần xây dựng thương hiệu du lịch quốc gia.

Nền tảng cho chiến lược ấy chính là nguồn tài nguyên di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đặc biệt phong phú của Việt Nam. Với hơn 40.000 di tích lịch sử - văn hóa, cùng hệ thống di sản phi vật thể và các sản phẩm văn hóa truyền thống đa dạng, Việt Nam được ví như một “kho báu” di sản hiếm có. Trải qua hàng nghìn năm, những giá trị này không chỉ hiện hữu trong các công trình kiến trúc, cảnh quan thiên nhiên hay lễ hội, mà còn thấm sâu vào đời sống cộng đồng, tạo nên bản sắc riêng biệt của từng vùng miền.

Hiện nay, Việt Nam có 8 di sản được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới. Trong đó có năm di sản văn hóa gồm Cụm di tích Cố đô Huế, Phố cổ Hội An, Thánh địa Mỹ Sơn, Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội và Thành nhà Hồ; hai di sản thiên nhiên là Vịnh Hạ Long và Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng. Đặc biệt, Quần thể danh thắng Tràng An là di sản hỗn hợp duy nhất của Việt Nam và Đông Nam Á, đồng thời là một trong số rất ít, chỉ 38 di sản hỗn hợp trên toàn thế giới được UNESCO công nhận.

Bên cạnh đó, Việt Nam còn có 15 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là những “di sản sống”, được cộng đồng gìn giữ và thực hành qua nhiều thế hệ, bao gồm các loại hình nghệ thuật, lễ hội, tín ngưỡng, tập quán xã hội và tri thức dân gian đặc sắc. Chính sự gắn kết giữa con người và di sản đã tạo nên sức hút đặc biệt cho du lịch văn hóa Việt Nam, nơi du khách không chỉ tiếp cận quá khứ, mà còn cảm nhận được nhịp sống văn hóa đương đại.

Không dừng lại ở các di sản được UNESCO ghi danh, hệ thống di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, cùng mạng lưới lễ hội truyền thống, làng nghề thủ công, văn hóa ẩm thực vùng miền, bảo tàng và nghệ thuật dân gian đã tạo nên một kho tàng tài nguyên du lịch vô cùng giá trị. Đây chính là nguồn lực quan trọng tạo nên sự khác biệt cho sản phẩm du lịch Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các điểm đến trong khu vực và trên thế giới.

Ở Việt Nam, di sản văn hóa không chỉ được nhìn nhận như một “tài sản quốc gia”, mà còn là nguồn lực thiết yếu để xây dựng và phát triển du lịch bền vững. Ngược lại, du lịch cũng trở thành kênh quan trọng để di sản được bảo vệ, bảo tồn và tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Khi được khai thác hợp lý, đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, di sản văn hóa sẽ không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là động lực cho hiện tại và tương lai của du lịch Việt Nam.

CÚ HÍCH KINH TẾ

Nhìn từ góc độ kinh tế, du lịch di sản đang thực sự trở thành một cú hích kinh tế quan trọng cho khu vực nông thôn, đặc biệt là các vùng còn nhiều khó khăn nhưng giàu giá trị văn hóa truyền thống.

Theo Tiến sĩ Hoàng Thị Điệp, nguyên Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, tại nhiều địa phương, hoạt động du lịch dựa trên nền tảng văn hóa và di sản đã và đang trở thành nguồn sinh kế chính, thậm chí là ngành kinh tế mũi nhọn. Du lịch di sản vừa tạo ra thu nhập, việc làm ổn định cho người dân, vừa tạo nguồn lực tài chính để bảo tồn và phát huy giá trị di sản - một mối quan hệ mang lại lợi ích kép rõ rệt.

Thực tế cho thấy, khi di sản được đưa vào khai thác du lịch, giá trị kinh tế của nông thôn được “đánh thức”. Nguồn thu từ du lịch giúp người dân có thêm thu nhập từ nhiều khâu khác nhau: lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn, biểu diễn văn hóa, sản xuất hàng thủ công, nông sản địa phương.

Lô Lô Chải (Hà Giang) là minh chứng rõ nét cho tác động kinh tế của du lịch di sản. Từ một thôn nghèo nơi địa đầu Tổ quốc, dựa vào việc khai thác các giá trị di sản văn hóa của đồng bào Lô Lô, ngôi làng này đã vươn lên trở thành “Làng du lịch tốt nhất thế giới”. Hơn 100 hộ dân cùng tham gia chuỗi giá trị du lịch di sản với sự phân công rõ ràng, hộ làm homestay, hộ nấu ăn, hộ biểu diễn văn nghệ dân gian, hộ làm hướng dẫn viên bản địa, hộ sản xuất sản phẩm thủ công và nông sản.

Cách tổ chức này không chỉ tạo việc làm cho phần lớn người dân trong làng, hạn chế cạnh tranh không lành mạnh mà còn giúp lợi ích từ du lịch được phân bổ tương đối đồng đều, góp phần nâng cao sinh kế và giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương.

Ở một không gian khác, ngay tại Hà Nội, du lịch di sản cũng đang len lỏi vào các làng nghề truyền thống, mang lại sức sống mới cho nông thôn ven đô.

Những năm gần đây, du lịch trải nghiệm làng nghề nổi lên như một hình thức hấp dẫn, cho phép du khách tiếp cận trực tiếp với đời sống và kỹ năng lao động của người dân địa phương. Tại làng nghề giò chả Ước Lễ, anh Vũ Văn Linh, một người dân trong làng chia sẻ rằng, ban đầu, việc quay clip, đăng tải lên mạng xã hội chỉ với mong muốn lưu giữ cách làm giò chả giã tay truyền thống. Không ngờ, từ những hình ảnh mộc mạc ấy, ngày càng nhiều du khách trong và ngoài nước tìm đến tham quan, trải nghiệm. Từ đó mở rộng thị trường, tăng thu nhập cho người dân và giữ được nghề cổ của làng.

Có thể thấy, du lịch di sản không chỉ mang ý nghĩa văn hóa, mà đang trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế thực cho nông thôn Việt Nam. Khi di sản trở thành nguồn lực phát triển, người dân không còn đứng ngoài quá trình làm du lịch mà trở thành chủ thể hưởng lợi. Chính điều này giúp nông thôn không chỉ “giữ được hồn cốt”, mà còn có thêm động lực để phát triển bền vững từ chính những giá trị văn hóa có sẵn.