Tết Nguyên đán là dịp đoàn viên, là khoảng thời gian mọi người tạm gác lại bộn bề để quây quần bên gia đình, cùng thưởng thức những món ăn truyền thống và nâng chén chúc mừng năm mới.
Tuy nhiên, đằng sau không khí rộn ràng ấy là những nguy cơ sức khỏe âm thầm, đặc biệt đối với người đang sống chung với các bệnh lý nội tiết – chuyển hóa. Khi chế độ ăn uống và sinh hoạt bị đảo lộn, rượu bia và thực phẩm giàu đạm, nhiều chất béo có thể trở thành yếu tố thúc đẩy hàng loạt rối loạn chuyển hóa bùng phát.
MỘT CHÉN RƯỢU, NHIỀU HỆ LỤY
Trước hết, cần nhìn nhận vai trò trung tâm của gan trong toàn bộ quá trình chuyển hóa của cơ thể. Khoảng 90% lượng cồn được xử lý tại gan, trong khi khả năng chuyển hóa cồn mỗi giờ là có giới hạn.
Khi lượng rượu bia tiêu thụ vượt quá khả năng này, gan buộc phải ưu tiên xử lý ethanol, làm gián đoạn quá trình oxy hóa acid béo. Hậu quả là mỡ tích tụ dần trong tế bào gan, hình thành gan nhiễm mỡ do rượu.
Ở giai đoạn đầu, tình trạng này thường diễn tiến âm thầm, chỉ biểu hiện bằng cảm giác mệt mỏi kéo dài, ăn uống kém ngon, đầy bụng, khó tiêu hoặc tức nhẹ vùng hạ sườn phải. Chính sự kín đáo đó khiến nhiều người chủ quan.
Nếu việc sử dụng rượu bia không được kiểm soát, gan nhiễm mỡ có thể nhanh chóng tiến triển thành viêm gan do rượu, với men gan tăng cao và tổn thương tế bào gan rõ rệt.
Xa hơn là xơ gan, khi mô gan lành bị thay thế bằng mô sẹo không hồi phục. Cuối cùng là ung thư gan. Đặc biệt, ở những người vốn có nền viêm gan B hoặc C mạn tính, rượu bia làm quá trình suy gan diễn ra nhanh và nguy hiểm hơn rất nhiều.
Tổn thương gan không chỉ dừng lại ở bản thân cơ quan này mà còn kéo theo rối loạn nội tiết. Gan giữ vai trò quan trọng trong chuyển hóa hormone tuyến giáp, đặc biệt là quá trình chuyển đổi T4 thành T3, dạng hormone có hoạt tính sinh học cao. Khi gan bị ảnh hưởng bởi rượu, khả năng chuyển đổi này suy giảm, dẫn đến tình trạng thiếu hormone giáp hoạt động dù xét nghiệm máu có thể chưa biến đổi rõ rệt.
Bên cạnh đó, ethanol còn gây độc trực tiếp lên tế bào tuyến giáp và làm rối loạn cơ chế điều hòa hormone. Hệ quả là các biểu hiện suy giáp như mệt mỏi, táo bón, lạnh tay chân, tăng cân, giảm tập trung có thể xuất hiện âm thầm và kéo dài.
Người đang điều trị bệnh lý tuyến giáp, người có bệnh gan thận mạn tính cũng như người trung niên và cao tuổi với hệ nội tiết suy giảm theo tuổi là nhóm đặc biệt dễ chịu tác động này.
Trên nền gan và nội tiết bị ảnh hưởng, các bệnh lý chuyển hóa khác càng dễ mất kiểm soát. Đối với người mắc đái tháo đường, rượu bia tạo ra nguy cơ hai chiều rất nguy hiểm.
Khi ethanol được gan ưu tiên chuyển hóa, khả năng giải phóng glucose vào máu bị giảm, khiến đường huyết có thể tụt nhanh, nhất là khi uống lúc đói hoặc đang sử dụng thuốc hạ đường huyết, đặc biệt là insulin.
Hạ đường huyết đột ngột có thể gây vã mồ hôi, run rẩy, lú lẫn, thậm chí hôn mê. Những biểu hiện này lại dễ bị nhầm với say rượu, làm chậm trễ xử trí.
Ngược lại, mâm cỗ ngày Tết giàu tinh bột và chất béo như bánh chưng, thịt kho, nem rán lại khiến đường huyết tăng cao kéo dài sau ăn. Sự dao động thất thường giữa hạ và tăng đường huyết khiến việc kiểm soát bệnh trở nên khó khăn và làm gia tăng nguy cơ biến chứng tim mạch, thận và thần kinh.
Với người mắc gút, rượu bia là yếu tố kích hoạt quen thuộc của những cơn đau cấp. Bia và nhiều loại rượu chứa purin; khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành axit uric. Đồng thời, cồn làm giảm khả năng đào thải axit uric qua thận.
Sự kết hợp giữa tăng sản xuất và giảm thải trừ khiến nồng độ axit uric trong máu tăng nhanh, lắng đọng tại các khớp và gây nên cơn gút cấp với biểu hiện sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội, thường xuất hiện sau những buổi tiệc nhiều đạm và rượu bia.
Ngoài ra, lượng calo rỗng từ rượu bia còn góp phần làm tăng triglyceride máu. Năng lượng dư thừa được chuyển hóa thành chất béo, thúc đẩy rối loạn lipid máu và làm nặng thêm gan nhiễm mỡ.
Tình trạng này kéo dài sẽ làm gia tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ, những biến chứng tim mạch vốn đã phổ biến ở người mắc bệnh chuyển hóa.
KIỂM SOÁT RƯỢU BIA ĐÚNG CÁCH
Để tận hưởng không khí Tết một cách trọn vẹn mà không phải đánh đổi bằng sức khỏe, người có bệnh lý nội tiết – chuyển hóa cần đặt nguyên tắc an toàn lên hàng đầu khi sử dụng rượu bia.
Sự chủ động và kiểm soát ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế tối đa nguy cơ hạ đường huyết, tăng axit uric, rối loạn mỡ máu hay làm nặng thêm tổn thương gan và tuyến giáp.
Trước hết, tuyệt đối không uống rượu bia khi bụng đói. Thức ăn, đặc biệt là nhóm giàu chất xơ và đạm lành mạnh, giúp làm chậm quá trình hấp thu cồn vào máu. Nhờ đó giảm nguy cơ hạ đường huyết đột ngột ở người đái tháo đường và hạn chế tình trạng say nhanh. Một bữa ăn lót dạ nhẹ trước khi tham gia tiệc Tết là bước bảo vệ đơn giản nhưng rất quan trọng.
Bên cạnh đó, việc kiểm soát lượng tiêu thụ đóng vai trò then chốt. Nếu không thể hoàn toàn từ chối, chỉ nên sử dụng ở mức tối thiểu và không uống liên tục nhiều ngày.
Theo khuyến cáo chung, nam giới không nên vượt quá hai đơn vị cồn mỗi ngày và nữ giới không quá một đơn vị (một đơn vị cồn tương đương khoảng ba phần tư lon bia 330ml hoặc 30ml rượu mạnh). Việc duy trì giới hạn này giúp giảm gánh nặng chuyển hóa cho gan, hạn chế tăng triglyceride máu và giảm nguy cơ khởi phát cơn gút cấp.
Lựa chọn loại đồ uống cũng cần được cân nhắc kỹ. Nên hạn chế bia, rượu pha ngọt và cocktail vì chứa nhiều đường hoặc purin, dễ làm tăng đường huyết và axit uric. Trong trường hợp cần dùng, rượu vang khô với lượng nhỏ có thể là lựa chọn ít bất lợi hơn.
Đồng thời, cần tránh sử dụng nước ngọt có đường kèm theo rượu bia vì sự kết hợp này làm gia tăng đáng kể lượng calo rỗng và gây biến động đường huyết mạnh hơn.
Việc duy trì dùng thuốc đúng chỉ định không được gián đoạn trong những ngày nghỉ lễ. Người mắc đái tháo đường nên theo dõi đường huyết tại nhà thường xuyên hơn để phát hiện sớm các dao động bất thường và có điều chỉnh kịp thời.
Người có bệnh gan, rối loạn mỡ máu hoặc gút cũng cần tuân thủ lịch dùng thuốc đều đặn nhằm giữ bệnh ổn định.
Đối với sức khỏe tuyến giáp, không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối rượu bia nhưng cần sử dụng có kiểm soát. Tránh uống khi đói, uống đủ nước để hỗ trợ gan chuyển hóa cồn. Đồng thời duy trì chế độ ăn giàu vi chất như kẽm và selen từ cá, thịt nạc và các loại hạt sẽ giúp hỗ trợ quá trình tổng hợp và chuyển hóa hormone giáp.
Duy trì vận động thể lực nhẹ nhàng khoảng 30 phút mỗi ngày trong dịp Tết cũng góp phần cải thiện chuyển hóa, giảm tích tụ mỡ gan và ổn định nội tiết. Việc hạn chế hoặc ngừng hút thuốc lá càng làm tăng hiệu quả bảo vệ hệ nội tiết nói chung.
Song song với kiểm soát rượu bia, cần tăng cường uống nước lọc để hỗ trợ đào thải cồn qua đường tiết niệu, bổ sung nhiều rau xanh và trái cây nhằm cung cấp chất xơ và vitamin, giúp gan giảm gánh nặng chuyển hóa.
Quan trọng hơn hết là biết lắng nghe cơ thể. Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi kéo dài, đau khớp dữ dội, vàng da, buồn nôn nhiều hoặc rối loạn ý thức, cần đi khám sớm thay vì chờ đợi.