Tại dự thảo lần thứ 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu đang được lấy ý kiến hoàn thiện, Bộ Công Thương đề xuất thay đổi đáng kể cơ chế điều hành giá theo hướng để doanh nghiệp đầu mối và thương nhân phân phối chủ động quyết định giá bán, thay vì Nhà nước công bố giá cơ sở định kỳ. Cùng với đó, dự thảo đưa ra phương án chấm dứt trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu từ ngày 1/1/2027, đặt ra yêu cầu xây dựng cơ chế điều hành phù hợp khi thị trường biến động mạnh.
Theo dự thảo, khi thị trường xăng dầu biến động bất thường, Nhà nước có thể áp dụng giá tối đa, khung giá hoặc giá cụ thể trong một thời hạn nhất định để bình ổn thị trường. Khi hết thời hạn mà không có quyết định gia hạn, biện pháp này tự động hết hiệu lực, doanh nghiệp trở lại cơ chế tự quyết định, công bố và kê khai giá, trừ trường hợp cơ quan có thẩm quyền đưa ra quyết định khác.
Cách tiếp cận này cho thấy dự thảo đang hướng tới việc tách bạch hai cơ chế: giá bán do doanh nghiệp quyết định trong điều kiện thị trường thông thường và sự can thiệp của Nhà nước khi xuất hiện biến động bất thường cần xử lý. Thay vì sử dụng nguồn tiền trong quỹ để điều tiết giá theo cơ chế hiện hành, cơ quan quản lý có thể trực tiếp áp dụng các biện pháp về giá trong phạm vi và thời gian xác định.
Tuy nhiên, hiệu quả của phương án mới sẽ phụ thuộc vào việc xác định thời điểm cần can thiệp, phạm vi áp dụng và thời gian duy trì biện pháp bình ổn. Đây cũng là những vấn đề có ý nghĩa thực tế đối với doanh nghiệp, bởi giá xăng dầu tác động trực tiếp đến chi phí vận tải, logistics, sản xuất và mặt bằng giá của nhiều ngành hàng.
Về Quỹ bình ổn giá xăng dầu, Bộ Công Thương đề xuất đưa quỹ ra khỏi danh mục các biện pháp bình ổn giá, đồng thời chấm dứt việc trích lập và chi sử dụng từ ngày 1/1/2027. Riêng khoản tiền ngân sách đã tạm ứng theo Nghị quyết 69/NQ-CP sẽ được xử lý theo phương án hoàn trả.
Trường hợp dự kiến đến đầu năm 2027, số dư quỹ tại các doanh nghiệp đầu mối chưa đủ để hoàn trả ngân sách, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục điều hành việc trích lập cho đến khi đủ số tiền phải hoàn trả. Sau khi hoàn tất xử lý quỹ, phần số dư thặng dư, nếu có, phải được nộp toàn bộ vào ngân sách nhà nước trong vòng 15 ngày làm việc kể từ khi Chính phủ phê duyệt báo cáo quyết toán.
Dự thảo cũng bổ sung chế tài nhằm thúc đẩy doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ quyết toán. Theo đó, doanh nghiệp đầu mối chậm quyết toán quá 60 ngày có thể bị đình chỉ kinh doanh tạm thời; trường hợp chậm quá 90 ngày có thể bị thu hồi giấy xác nhận đủ điều kiện làm thương nhân đầu mối. Doanh nghiệp đồng thời phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của số liệu và thực hiện phong tỏa tài khoản quỹ theo quy định.
Như vậy, phương án được đề xuất không phải là thay Quỹ bình ổn bằng một quỹ mới, mà chuyển trọng tâm sang cơ chế can thiệp giá có thời hạn khi cần thiết. Dù vậy, việc vận hành cơ chế này sẽ đòi hỏi các tiêu chí giám sát đủ rõ ràng để vừa phản ứng kịp thời trước biến động thị trường, vừa hạn chế sự can thiệp kéo dài vào quyền định giá của doanh nghiệp.
Song song với phương án xử lý Quỹ bình ổn, Bộ Công Thương tiếp tục đề xuất bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở định kỳ. Doanh nghiệp đầu mối và thương nhân phân phối sẽ được chủ động quyết định giá bán, nhưng phải kê khai các yếu tố cấu thành giá, kết nối dữ liệu và giải trình khi có biến động bất thường.
Theo dự thảo, doanh nghiệp đầu mối phải công khai thời điểm áp dụng giá mới trước ít nhất 30 phút, ghi rõ giờ, phút có hiệu lực. Quy định này nhằm hạn chế tình trạng tăng giá sớm khi giá đầu vào tăng hoặc trì hoãn giảm giá khi chi phí đầu vào đi xuống. Doanh nghiệp cũng không được lợi dụng việc điều chỉnh giá để ngừng bán hoặc hạn chế bán trái quy định; các thông báo, dữ liệu về thời điểm công bố, cập nhật giá và giao dịch liên quan phải được lưu trữ, không được tự ý chỉnh sửa hoặc xóa.
Việc trao quyền định giá đi kèm cơ chế giám sát thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng và áp dụng trên cả nước. Khi doanh nghiệp xác định hoặc điều chỉnh giá bán, các yếu tố cấu thành giá và nguyên nhân biến động phải được kê khai để cơ quan quản lý theo dõi. Hệ thống dự kiến đưa ra cảnh báo đối với trường hợp có dấu hiệu bất thường, nhất là khi doanh nghiệp không giải trình được nguyên nhân tăng hoặc giảm giá, qua đó hỗ trợ Bộ Công Thương, Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường kiểm tra, giám sát.
Các yếu tố trong công thức tính giá vẫn chịu sự quản lý theo quy định. Trong đó, chi phí kinh doanh định mức dự kiến được Bộ Công Thương thông báo mức điều chỉnh theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và thời điểm áp dụng, chậm nhất vào ngày 31/1 hằng năm. Doanh nghiệp có trách nhiệm báo cáo chi phí thực tế hằng năm và thực hiện kiểm toán độc lập định kỳ ba năm một lần.
Dự thảo đồng thời bổ sung dấu hiệu phục vụ việc xem xét, điều tra hành vi hạn chế cạnh tranh. Theo đó, nhóm từ hai thương nhân đầu mối hoặc thương nhân phân phối trở lên hoạt động trên cùng địa bàn, có tổng thị phần từ 30% trở lên, nếu có dấu hiệu thông đồng, thỏa thuận giá không xuất phát từ biến động đầu vào, có thể thuộc diện xem xét, điều tra theo quy định.
Đối với thương nhân phân phối, dự thảo cho phép tự quyết định giá bán nhưng không vượt mức giá do thương nhân đầu mối cung cấp công bố. Khi đầu mối tăng giá, đơn vị phân phối không bắt buộc phải tăng tương ứng. Tại những địa bàn xa cảng, kho đầu mối, giá bán có thể cao hơn nhưng mức chênh lệch không quá 2% theo đề xuất.
Một nội dung khác là cho phép các thương nhân phân phối mua bán xăng dầu lẫn nhau. Tuy nhiên, hàng mua từ thương nhân phân phối khác chỉ được bán tại cửa hàng, điểm bán thuộc hệ thống của bên mua hoặc cung ứng cho cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng xăng dầu. Các giao dịch phải gắn với việc giao nhận thực tế, chuyển quyền sở hữu và bảo đảm truy xuất nguồn gốc từng lô hàng thông qua hóa đơn điện tử, chứng từ giao nhận và liên kết với giao dịch tiếp theo.
Trong khi đó, doanh nghiệp đầu mối được đề xuất phải sở hữu ít nhất 40 cửa hàng bán lẻ, thay cho phương án trước đó yêu cầu 10 cửa hàng trực thuộc và ít nhất 40 thương nhân phân phối cùng hệ thống. Với doanh nghiệp đang hoạt động, dự thảo đưa ra lộ trình chuyển tiếp, yêu cầu sở hữu ít nhất 10 cửa hàng trong năm 2028 và tăng lên 40 cửa hàng từ đầu năm 2029.
