Thị trường xăng dầu đang đứng trước một thay đổi lớn khi cơ chế điều hành giá được đề xuất chuyển mạnh sang thị trường, trao quyền chủ động cho doanh nghiệp. Cùng lúc, chính sách thuế với xăng dầu tiếp tục được kéo dài đến hết năm 2026 nhằm góp phần ổn định thị trường và bảo đảm an ninh năng lượng.
GIÁ XĂNG CÓ THỂ TĂNG, GIẢM TRONG NGÀY
Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, định hướng của dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu là đưa hoạt động kinh doanh xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường, giảm các khâu trung gian, nâng tính chủ động của doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm khả năng quản lý của Nhà nước.
Điểm đáng chú ý nhất nằm ở cơ chế hình thành giá. Nhà nước sẽ không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Doanh nghiệp được chủ động quyết định và công bố giá bán trên cơ sở công thức gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận, thuế và các khoản liên quan.
"Doanh nghiệp hoàn toàn quyết định giá bán lẻ thị trường. Khi Nghị định có hiệu lực thì sẽ phải chấp nhận chuyện mỗi cây xăng một giá", ông Linh nói. Vì vậy, giá xăng tại một cửa hàng có thể "tăng buổi sáng, giảm ngay buổi chiều", tùy chính sách của doanh nghiệp.
Với cơ chế này, Nhà nước chuyển trọng tâm từ điều hành trực tiếp sang giám sát và hậu kiểm. Doanh nghiệp phải công bố, kê khai giá, niêm yết và kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý. Cơ quan chức năng sẽ kiểm tra việc áp dụng công thức giá, chi phí, lợi nhuận và hóa đơn điện tử.
Theo ông Linh, cơ chế mới giúp doanh nghiệp chủ động hơn thay vì phụ thuộc vào các kỳ điều hành giá. Doanh nghiệp có chi phí thấp, tổ chức nguồn hàng hiệu quả có thể sử dụng giá như một công cụ cạnh tranh.
Tuy nhiên, quyền tự quyết giá cũng đặt ra yêu cầu minh bạch cao hơn. Khi mỗi doanh nghiệp có thể áp dụng một mức giá và điều chỉnh ở những thời điểm khác nhau, các quy định về công bố, kê khai và giải trình giá phải đủ rõ để hạn chế tranh chấp và rủi ro trong quá trình hậu kiểm.
Bên cạnh giá, dự thảo cũng hướng tới tái cấu trúc hệ thống phân phối, giảm các tầng nấc trung gian và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể từ tạo nguồn đến bán lẻ.
Một nội dung được cơ quan quản lý nhấn mạnh là quản trị thị trường bằng dữ liệu. Bộ Công Thương dự kiến xây dựng hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia, kết nối thông tin về mua bán, tồn kho và hoạt động bán lẻ. Dữ liệu từ cửa hàng, trong đó có thông tin hóa đơn, được kết nối với cơ quan thuế và Bộ Công Thương để phục vụ quản lý, hậu kiểm và phát hiện bất thường.
TỰ ĐỊNH GIÁ NHƯNG PHẢI GIỮ ĐƯỢC NGUỒN CUNG
Trao quyền định giá không đồng nghĩa Nhà nước rút khỏi thị trường. Theo ông Trần Hữu Linh, trong trường hợp giá biến động lớn hoặc xuất hiện tình huống bất thường, Nhà nước vẫn có thể sử dụng các công cụ như thuế, phí, dự trữ quốc gia và biện pháp bảo đảm nguồn cung để bình ổn thị trường.
Dự thảo đồng thời đặt trách nhiệm lớn hơn lên thương nhân đầu mối trong việc bảo đảm tổng nguồn, duy trì năng lực dự trữ và cung ứng xăng dầu. Nếu xảy ra chiến tranh, đứt gãy nguồn cung hoặc biến động lớn, cơ chế điều hành có thể được kích hoạt trở lại.
Để quản lý dòng hàng chặt hơn, dự thảo cũng đưa ra yêu cầu truy xuất nguồn gốc xăng dầu từ khâu tạo nguồn, sản xuất, nhập khẩu đến kho, bồn bể, cửa hàng bán lẻ và người tiêu dùng. Đây được xem là công cụ phục vụ hậu kiểm và phòng ngừa gian lận, đầu cơ, găm hàng.
Tuy nhiên, doanh nghiệp cho rằng bài toán quan trọng không chỉ nằm ở quyền định giá mà còn ở cách phân bổ chi phí và lợi nhuận giữa các khâu.
Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát, ủng hộ xây dựng công thức giá theo hướng thị trường nhưng đề nghị làm rõ chi phí kinh doanh định mức và lợi nhuận được phân bổ thế nào giữa thương nhân đầu mối, phân phối và bán lẻ.
Theo ông Thắng, nếu thương nhân đầu mối vừa quyết định giá bán buôn vừa quyết định phần lợi nhuận để lại cho khâu sau, doanh nghiệp bán lẻ có thể tiếp tục gặp tình trạng chiết khấu thấp, thậm chí bằng 0 đồng, trong khi vẫn phải gánh chi phí vận chuyển, nhân công và duy trì cửa hàng.
“Không thể kinh doanh mà lợi nhuận do doanh nghiệp đầu mối quyết định”, ông Thắng nêu quan điểm, đồng thời đề nghị công thức giá phải có khoản chi phí phù hợp cho khâu bán lẻ để duy trì mạng lưới.
Ở góc độ phân phối, ông Đinh Trọng Vinh, Trưởng phòng Kinh doanh Công ty TNHH Thương mại và Dầu khí Minh Thịnh, cho rằng nên cho phép các thương nhân phân phối giao dịch với nhau, với điều kiện hàng hóa có thật, có hợp đồng, hóa đơn, chuyển quyền sở hữu và truy xuất được nguồn gốc. Theo ông Vinh, việc này giúp doanh nghiệp linh hoạt bổ sung nguồn khi thị trường phát sinh thiếu hụt, thay vì phải mất thời gian tìm đối tác và hoàn tất thủ tục trong lúc nhu cầu cần được đáp ứng ngay.
Đại diện PVOIL cũng đề nghị cho phép các công ty con, chi nhánh trong cùng hệ thống được mua bán, điều chuyển hàng hóa để cân đối nguồn giữa các khu vực và giảm chi phí vận chuyển.
Trong khi đó, ông Đỗ Hoàng Hà, Trưởng Ban Kinh doanh Petrolimex, lưu ý cơ chế doanh nghiệp tự quyết giá cần quy định rõ thời điểm so sánh và trách nhiệm giải trình. Khi các đầu mối và thương nhân phân phối có thể điều chỉnh giá ở những thời điểm khác nhau, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi giải trình nếu mức giá thay đổi sau đó.
Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn nhận định, Nghị định mới sẽ tác động trực tiếp đến hàng nghìn doanh nghiệp, hệ thống bán lẻ và người tiêu dùng. Vì vậy, đổi mới cơ chế quản lý phải đi cùng yêu cầu bảo đảm nguồn cung, duy trì hệ thống phân phối và khả năng ứng phó khi thị trường biến động.
Đặc biệt, quy định chuyển tiếp cần rõ ràng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp đang hoạt động đúng pháp luật, tránh tạo khoảng trống pháp lý hoặc gây gián đoạn kinh doanh.
Dự thảo nghị định dự kiến tiếp tục được hoàn thiện để trình Chính phủ, dự kiến ban hành trong tháng 10/2026. Nếu được thông qua theo định hướng hiện nay, thị trường xăng dầu sẽ chuyển sang một cách vận hành mới: doanh nghiệp chủ động hơn về giá, Nhà nước tăng cường hậu kiểm và quản trị bằng dữ liệu, trong khi trách nhiệm bảo đảm nguồn cung được đặt nặng hơn lên các chủ thể trong chuỗi.
Ngày 30/9, Chính phủ ban hành Nghị quyết 43/2026/NQ-CP, kéo dài thời hạn áp dụng thuế nhập khẩu ưu đãi đối với xăng, dầu và nguyên liệu sản xuất xăng, dầu đến hết ngày 31/12/2026. Thời hạn áp dụng thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng đối với xăng, dầu, nguyên liệu sản xuất xăng, dầu và nhiên liệu bay cũng được kéo dài đến hết năm nay.
Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/10/2026. Trường hợp cần điều chỉnh thời gian áp dụng để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh năng lượng và ổn định thị trường, Bộ Công Thương có thể đề xuất Bộ Tài chính trình Chính phủ xem xét.
