Tăng trưởng hai con số không còn được nhìn nhận đơn thuần là mục tiêu kinh tế, mà đang trở thành áp lực buộc Việt Nam phải tìm kiếm những động lực phát triển mới. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược nâng năng suất quốc gia.
Tại Diễn đàn Cấp cao Chuyển đổi số Việt Nam - châu Á (Vietnam - Asia DX Summit) 2026 do Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ CNTT Việt Nam (VINASA) tổ chức ngày 28/5 tại Hà Nội, nhiều thông điệp đáng chú ý đã được đưa ra: Chuyển dịch nền kinh tế từ khai thác tiềm năng sẵn có sang làm chủ công nghệ sâu, lấy Đổi mới sáng tạo làm xung lực cốt lõi.
Sự kiện có sự tham gia của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), Ngân hàng Thế giới (World Bank), các tập đoàn công nghệ hàng đầu và đại diện các địa phương, doanh nghiệp.
CHUYỂN ĐỔI SỐ KHÔNG CÒN LÀ LỰA CHỌN
Thông điệp gửi tới diễn đàn của ông Nguyễn Duy Ngọc, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tổ chức Trung ương, cho thấy chuyển đổi số hiện nay đã vượt ra khỏi phạm vi ứng dụng công nghệ đơn thuần để trở thành động lực phát triển mới của nền kinh tế. Theo ông, những giải pháp công nghệ “Make in Viet Nam” đang từng bước thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội của đất nước.
"Thực tiễn hiện nay cho thấy, chuyển đổi số không còn là sự lựa chọn, mà là động lực phát triển. Những giải pháp công nghệ 'Make in Vietnam' đang từng bước làm thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội của đất nước" – ông Nguyễn Duy Ngọc nói.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, hàng loạt “điểm nghẽn” vẫn đang cản trở tiến trình này. Đó là chất lượng dữ liệu chưa đảm bảo “đúng, đủ, sạch, sống”; các nền tảng số phát triển manh mún; thể chế chưa theo kịp mô hình kinh doanh mới; hạ tầng số và hạ tầng năng lượng chưa đủ sẵn sàng cho làn sóng AI diện rộng; trong khi nguồn nhân lực công nghệ lõi như bán dẫn, AI hay an ninh mạng vẫn thiếu hụt nghiêm trọng.
Đây cũng là những vấn đề được nhiều tổ chức quốc tế từng cảnh báo khi đánh giá quá trình chuyển đổi số tại các nền kinh tế mới nổi. Một nền kinh tế có thể đầu tư mạnh cho công nghệ, nhưng nếu thiếu dữ liệu chuẩn hóa, thiếu thể chế hỗ trợ và thiếu nhân lực chất lượng cao, hiệu quả chuyển đổi số rất khó chuyển hóa thành tăng trưởng thực.
Tiếp nối tinh thần này, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương cho rằng, nếu năm 2025 là giai đoạn “khởi động, chạy đà” thì năm 2026 phải là thời điểm tăng tốc với phương châm “Hành động đột phá, lan tỏa kết quả”.
Theo lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, các bộ, ngành không thể tiếp tục chờ doanh nghiệp hay người dân “đặt hàng” mới hành động, mà phải chủ động nhận diện các khó khăn thực tế để giải quyết bằng công nghệ số.
Thông điệp này cho thấy tư duy điều hành đang có sự thay đổi rõ rệt: chuyển đổi số không còn là nhiệm vụ của riêng ngành công nghệ, mà là yêu cầu cải cách trong toàn bộ hệ thống quản trị quốc gia.
THỂ CHẾ, DỮ LIỆU VÀ AI TRỞ THÀNH “TẦNG NỀN CHỊU LỰC”
Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại diễn đàn là vai trò của “lớp nền” trong nền kinh tế số.
Ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia cho rằng năng suất của nền kinh tế không được quyết định bởi những ứng dụng ở lớp trên cùng, mà phụ thuộc vào chất lượng hạ tầng nền, dữ liệu dùng chung, thể chế và khả năng hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp.
Theo ông Hạnh, Luật Chuyển đổi số đang được xây dựng như một “lớp nền chịu lực”, trong đó đáng chú ý là cơ chế vừa siết kỷ cương, vừa mở không gian thử nghiệm cho đổi mới sáng tạo. Đây được xem là điều kiện quan trọng để Việt Nam tránh tâm lý e ngại khi triển khai các mô hình công nghệ mới.
Một tín hiệu đáng chú ý khác là kế hoạch xây dựng Danh mục 84 nền tảng số dùng chung quốc gia và chuyên ngành. Nếu triển khai hiệu quả, đây có thể trở thành “hạ tầng mềm” giúp giảm chi phí chuyển đổi số cho doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Từ góc nhìn quốc tế, bà Trần Thị Lan Hương, chuyên gia Ngân hàng Thế giới (WB), cảnh báo về “bẫy công nghệ bề nổi” – tình trạng AI xuất hiện ở khắp nơi nhưng chưa tạo được tác động thực sự tới nền kinh tế.
Theo chuyên gia WB, để tạo ra cú nhảy vọt, Việt Nam cần xây dựng đồng bộ 5 trụ cột gồm: kết nối và năng lượng; năng lực tính toán; dữ liệu và ngữ cảnh; kỹ năng nhân lực; cùng AI có trách nhiệm.
Kinh nghiệm từ các quốc gia được đưa ra tại diễn đàn cho thấy, thành công của chuyển đổi số không đến từ một công nghệ đơn lẻ, mà đến từ khả năng xây dựng hạ tầng số công cộng và tạo hệ sinh thái dữ liệu đồng bộ.
Ấn Độ đã phát triển India Stack DPI để thúc đẩy tiếp cận tài chính và an sinh xã hội trên diện rộng; Singapore xây dựng Singpass như “mỏ neo” liên thông dịch vụ công; Hàn Quốc triển khai “Data Dam” nhằm khai thác dữ liệu quốc gia cho AI; còn Malaysia hỗ trợ hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhỏ chuyển đổi số thông qua chương trình “100 Go Digital”.
DOANH NGHIỆP BẮT ĐẦU CUỘC ĐUA “AI HÓA”
Không chỉ khu vực quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp công nghệ cũng đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới xoay quanh dữ liệu và AI.
Ông Nguyễn Tuấn Khang, Giám đốc Dữ liệu & AI của IBM ASEAN, cho rằng doanh nghiệp cần thay đổi tư duy, xem dữ liệu là một “sản phẩm” có thể chia sẻ và khai thác liên phòng ban nhằm xây dựng “niềm tin AI”.
Trong khi đó, ông Nguyễn Xuân Phong, Giám đốc Chuyển đổi AI của FPT, nhấn mạnh rằng chuyển đổi AI thực chất là quá trình chuyển đổi con người và năng lực tổ chức.
Điểm đáng chú ý tại diễn đàn năm nay là sự xuất hiện ngày càng rõ nét của khái niệm “doanh nghiệp tự vận hành” (Agentic Enterprise).
Ông Lê Hồng Quang, Tổng Giám đốc MISA, cho biết doanh nghiệp đang bước sang mô hình mới, nơi mỗi vị trí có thể được hỗ trợ bởi các AI Agent có khả năng tự lập kế hoạch, xử lý tác vụ và phối hợp với nhau để giải quyết công việc phức tạp.
Theo ông Quang, AI Agents có thể hoạt động 24/7, giúp doanh nghiệp duy trì trạng thái “không ngủ”, đồng thời tạo ra hiệu quả vận hành vượt trội so với mô hình truyền thống. Khi mô hình “Human + AI” được triển khai, năng lực của mỗi nhân sự có thể tăng lên gấp nhiều lần.
Nhận định này phản ánh xu hướng đang diễn ra trên toàn cầu: AI không còn chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang dần trở thành một “lực lượng lao động số” mới.
Một điểm đáng chú ý của diễn đàn năm nay là chuyển đổi số không chỉ được bàn trong lĩnh vực công nghệ, mà đã lan sang nông nghiệp, y tế, quản trị địa phương và các ngành kinh tế thực.
Đà Nẵng được xem là địa phương đi đầu khi thử nghiệm mô hình “Hành chính công chủ động”, sử dụng dữ liệu để phát hiện nhu cầu và phục vụ người dân từ sớm. Thành phố cũng đang vận hành sàn giao dịch dữ liệu nhằm tạo nguồn thu mới từ các dịch vụ AI và kinh tế dữ liệu.
Ở lĩnh vực nông nghiệp, ông Nguyễn Hồng Phong, Tổng Giám đốc Tiến Nông Group, cho rằng khả năng sống còn của doanh nghiệp hiện nay phụ thuộc lớn vào năng lực R&D và số hóa quy trình sản xuất.
Trong khi đó, bà Nguyễn Bảo Uyên, Phó Chủ tịch HĐQT Hợp Lực Group, nhấn mạnh chuyển đổi số phải lấy con người làm trung tâm, hướng tới mô hình “doanh nghiệp thông minh” với các bản sao số (digital twins) và AI dự báo.
Kết thúc diễn đàn, các chuyên gia và doanh nghiệp cùng thống nhất rằng động lực tăng trưởng mới của Việt Nam sẽ không còn đến chủ yếu từ vốn và lao động giá rẻ, mà phải đến từ năng suất mới được tạo ra bởi dữ liệu, AI và đổi mới sáng tạo.
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang bước vào cuộc cạnh tranh mới xoay quanh công nghệ lõi, dữ liệu và AI, bài toán đặt ra với Việt Nam không còn là “có chuyển đổi số hay không”, mà là chuyển đổi nhanh đến đâu và hiệu quả tới mức nào.
