Du lịch tâm linh đang ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng trong bức tranh du lịch Việt Nam, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tìm kiếm sự an yên tinh thần của đông đảo người dân và du khách. Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp tích cực về kinh tế - xã hội, loại hình du lịch đặc thù này vẫn đang đối mặt với không ít bất cập.
"PHỦ BÓNG" THƯƠNG MẠI
Một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay là tình trạng thương mại hóa tại các điểm du lịch tâm linh. Tại nhiều khu di tích nổi tiếng như chùa Hương (Hà Nội), đền Bà Chúa Kho (Bắc Ninh) hay phủ Tây Hồ (Hà Nội)... không gian tâm linh thường xuyên bị bao vây bởi hàng quán, dịch vụ khấn thuê, bán sớ, bán lễ với giá cao. Không ít người dân tìm đến các điểm này với tâm lý “vay - trả”, “cầu tài - cầu lộc”, vô tình biến tín ngưỡng thành một hình thức giao dịch.
Tình trạng chèo kéo, ép giá, mời chào mua lễ vật diễn ra phổ biến, đặc biệt vào mùa cao điểm đầu năm. Việc đốt vàng mã tràn lan tại nhiều đền, phủ không chỉ gây lãng phí, ô nhiễm môi trường mà còn làm mất đi sự tôn nghiêm vốn có của chốn thờ tự.
Theo chị Thùy Linh, đại diện một doanh nghiệp lữ hành tại TP.HCM, yếu tố linh thiêng và niềm tin trong du lịch tâm linh rất dễ bị lợi dụng nếu thiếu định hướng đúng đắn. Thực tế cho thấy, tại một số cơ sở thờ Mẫu, nghi thức hầu đồng vốn là một thành tố của Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã bị biến tướng. Một số cá nhân lợi dụng hiện tượng “thánh giáng”, “thánh nhập” để phán truyền, gieo rắc nỗi sợ hãi hoặc hứa hẹn tài lộc nhằm trục lợi cá nhân.
Thực tế cho thấy, tại một số lễ hội truyền thống như lễ hội đền Trần (Nam Định) hay lễ hội Gióng (Hà Nội), từng xảy ra tình trạng tranh cướp lộc, chen lấn, xô đẩy, thậm chí ẩu đả, làm méo mó ý nghĩa tốt đẹp ban đầu của lễ hội.
Một hạn chế khác là nhiều tour du lịch tâm linh hiện nay chỉ dừng lại ở việc “đi lễ cho đủ điểm”. Các chương trình phổ biến thường diễn ra trong 1-2 ngày, dồn dập nhiều điểm đến như Yên Tử - Côn Sơn - Kiếp Bạc hoặc Bái Đính - Tràng An, trong đó phần lớn thời gian dành cho dâng hương, chụp ảnh còn phần tìm hiểu lịch sử, kiến trúc, triết lý tôn giáo lại khá mờ nhạt.
Thậm chí, có nhiều trường hợp, không ít hướng dẫn viên chỉ giới thiệu sơ sài, thậm chí giải thích sai lệch về ý nghĩa của các pho tượng, công trình kiến trúc hay đối tượng thờ phụng, nhằm “thêu dệt” thêm yếu tố linh thiêng để giữ chân du khách. Điều này vô tình làm giảm giá trị giáo dục văn hóa của du lịch tâm linh.
Bên cạnh đó, tính mùa vụ cũng là một bài toán nan giải của loại hình du lịch này. Nhiều điểm du lịch tâm linh chỉ đông khách trong ba tháng đầu năm, sau đó rơi vào cảnh đìu hiu. Điển hình như quần thể đền Sóc (Sóc Sơn, Hà Nội) hay khu di tích Yên Tử (Quảng Ninh), vào dịp đầu xuân, lượng khách có thể lên tới hàng chục nghìn người mỗi ngày, nhưng các tháng còn lại trong năm lại vắng vẻ, trong khi cảnh quan thiên nhiên và giá trị văn hóa vẫn rất hấp dẫn.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ thói quen đi lễ đầu năm để cầu may, cầu tài của người dân, cùng với việc các điểm đến chưa xây dựng được những sản phẩm trải nghiệm mới ngoài mùa lễ hội.
KHẮC PHỤC NHỮNG BẤT CẬP
Theo các thống kê và khảo sát thực tế, khi đến các điểm du lịch tâm linh, phần lớn du khách chỉ dừng lại trong thời gian ngắn, hiếm khi lưu trú qua đêm, do đó mức chi tiêu cho dịch vụ lưu trú, ăn uống không cao. Ngược lại, các khoản chi mang tính tự nguyện như công đức, cúng lễ, phục vụ nghi thức cầu nguyện lại chiếm tỷ trọng đáng kể. Bên cạnh đó, những chi phí cơ bản phục vụ hoạt động chiêm bái như cáp treo, thuyền, đò, xe điện… cũng đóng góp một nguồn thu không nhỏ cho các điểm đến.
Chính dòng tiền “dễ thấy, dễ thu” này đã trở thành lực hút đối với nhiều nhà đầu cơ. Thực tế cho thấy, không ít dự án du lịch tâm linh được xây dựng ồ ạt, thiếu quy hoạch, với mục tiêu chính là khai thác niềm tin của du khách. Ở một số địa phương, tình trạng lập đền, miếu “giả”, khoác lên lớp vỏ linh thiêng để “ăn theo” các quần thể tín ngưỡng lớn ngày càng phổ biến, biến không gian tâm linh thành công cụ trục lợi, gây hệ lụy lâu dài cho môi trường văn hóa và niềm tin xã hội.
Theo chị Thùy Linh: "Để khắc phục những bất cập này, điều quan trọng trước hết là nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị cốt lõi của tín ngưỡng, tôn giáo. Đó là hướng con người tới sự thiện lành, cân bằng và an yên tinh thần, chứ không phải công cụ để trục lợi".
Song song đó, các địa phương và doanh nghiệp lữ hành cần phối hợp xây dựng những sản phẩm du lịch tâm linh có chiều sâu, như hành trình hành hương kết hợp thiền, yoga tại Yên Tử; tour tìm hiểu lịch sử Phật giáo tại Huế; hay các chương trình tọa đàm văn hóa - tâm lý trong những không gian tôn giáo cổ kính", chị Linh cho biết.
Thực tế cho thấy, một số doanh nghiệp đã bước đầu triển khai các tour trải nghiệm tâm linh gắn với nghỉ dưỡng, thiền định và học hỏi giá trị văn hóa, thu hút nhóm du khách trẻ và trung niên tìm kiếm sự an yên nội tâm thay vì chỉ chạy theo mong cầu vật chất.
Du lịch tâm linh là nhu cầu tất yếu của đời sống hiện đại. Tuy nhiên, chỉ khi được định hướng đúng đắn, quản lý chặt chẽ và khai thác có chiều sâu, loại hình du lịch này mới thực sự phát huy giá trị nhân văn, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và phát triển bền vững cho ngành du lịch Việt Nam.
