Y học cổ truyền đang được nhiều địa phương nhìn nhận như một “mỏ vàng” mới của du lịch chăm sóc sức khỏe. Với kho tàng dược liệu phong phú, những bài thuốc được lưu truyền qua nhiều thế hệ, Việt Nam có nền tảng để hình thành những sản phẩm wellness mang bản sắc riêng. Từ đó, mở ra cơ hội đưa y học cổ truyền từ một lĩnh vực chăm sóc sức khỏe trở thành sản phẩm du lịch có khả năng kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách.
KHAI THÁC TIỀM NĂNG TỪ KHO DƯỢC LIỆU
Theo thống kê, Việt Nam hiện có hơn 5.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc, cùng nhiều loài động vật và khoáng vật có giá trị dược liệu. Bên cạnh đó là khoảng 400 nguồn nước khoáng nóng được phát hiện tại nhiều địa phương, từ lâu đã được khai thác cho các hoạt động điều dưỡng, nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe. Đây là những lợi thế đáng kể trong bối cảnh du lịch chăm sóc sức khỏe, wellness và nghỉ dưỡng phục hồi đang ngày càng được du khách quan tâm.
Đằng sau nguồn tài nguyên ấy còn là kho tàng tri thức y học được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ thuốc Nam, châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, dưỡng sinh đến việc sử dụng dược liệu trong đời sống và ẩm thực, mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng lại có những kinh nghiệm riêng gắn với điều kiện tự nhiên và văn hóa bản địa. Chính sự phong phú về dược liệu cùng những phương thức chăm sóc sức khỏe truyền thống đã tạo nên một diện mạo riêng cho y học cổ truyền Việt Nam, với nhiều chất liệu để phát triển thành những trải nghiệm mới cho du khách.
Cùng với sự lên ngôi của xu hướng du lịch chăm sóc sức khỏe, những giá trị của y học cổ truyền đang mở ra một hướng khai thác mới cho các điểm đến. Một chuyến đi có thể bắt đầu từ việc tham quan vùng dược liệu, tìm hiểu cây thuốc, thưởng trà, khám phá ẩm thực bản địa, rồi nối dài bằng các trải nghiệm dưỡng sinh, ngâm chân thảo dược hay chăm sóc sức khỏe. Khi những hoạt động này được đặt trong không gian văn hóa và cảnh quan của từng địa phương, y học cổ truyền trở thành một phần của hành trình, giúp du khách vừa nghỉ ngơi, vừa khám phá những nét đặc trưng của vùng đất.
Mới đây, tại hội thảo “Phát triển du lịch y tế mô hình y học cổ truyền gắn với không gian văn hóa Nam Bộ” ngày 17/9, các chuyên gia cho rằng y học cổ truyền có thể trở thành sản phẩm đặc thù nếu kết hợp điều trị, chăm sóc sức khỏe, làm đẹp với trải nghiệm văn hóa địa phương, qua đó mở rộng đối tượng khách từ người có nhu cầu khám chữa bệnh sang nhóm khách chủ động chăm sóc sức khỏe.
BS.CK2 Đỗ Tân Khoa, Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM, cho biết bệnh viện định hướng phát triển du lịch y học cổ truyền thành một “cực tăng trưởng mới”, bên cạnh các hoạt động khám chữa bệnh chuyên sâu, phát triển dược liệu, kỹ thuật cao và chuyển đổi số. Các nhóm dịch vụ được định hướng gồm khám và điều trị; chăm sóc da, chống lão hóa, làm đẹp, hỗ trợ giảm cân; điều trị đau và phục hồi chức năng kết hợp y học cổ truyền với hiện đại; âm nhạc trị liệu, dưỡng sinh, yoga, thiền và cấy chỉ điều trị bệnh, làm đẹp.
Với nguồn tài nguyên dược liệu, tri thức y học lâu đời cùng những mô hình đang được triển khai tại nhiều địa phương, y học cổ truyền đang có cơ hội trở thành một sản phẩm khác biệt của du lịch Việt Nam.
NHIỀU ĐỊA PHƯƠNG ĐÃ BẮT ĐẦU NHẬP CUỘC
Thực tế, việc đưa dược liệu và y học cổ truyền vào du lịch đang dần được cụ thể hóa tại nhiều địa phương.
Ở vùng núi phía Bắc, Lào Cai là một trong những địa phương có lợi thế rõ nét khi sở hữu nguồn dược liệu phong phú cùng tri thức sử dụng cây thuốc của nhiều cộng đồng dân tộc, trong đó nổi bật là người Dao đỏ. Tại Sa Pa, tắm lá thuốc của người Dao đỏ đã trở thành một trải nghiệm quen thuộc với du khách, được khai thác trong các cơ sở lưu trú, dịch vụ chăm sóc sức khỏe và du lịch cộng đồng. Từ những bó lá thuốc được thu hái từ núi rừng, cách sơ chế, phối hợp các loại cây thuốc đến không gian tắm thuốc, sản phẩm này mang theo cả câu chuyện về nghề thuốc và đời sống của cộng đồng địa phương, tạo nên nét riêng mà những dịch vụ spa thông thường khó có được.
Lào Cai cũng đang quan tâm phát triển dược liệu theo hướng gắn sản xuất với chế biến và du lịch. Địa phương nằm trong nhóm những vùng có thế mạnh về phát triển dược liệu của cả nước, đồng thời có điều kiện để kết hợp vùng nguyên liệu với du lịch sinh thái, cộng đồng và nghỉ dưỡng. Những mô hình như tham quan vùng trồng, tìm hiểu cây thuốc, trải nghiệm các phương pháp chăm sóc sức khỏe từ dược liệu hay mua các sản phẩm chế biến từ cây thuốc đang mở ra thêm giá trị cho vùng nguyên liệu, thay vì chỉ dừng lại ở sản xuất và tiêu thụ dược liệu.
Trong khi đó, Quảng Ninh lại đang đi theo hướng phát huy tài nguyên khoáng nóng kết hợp với hệ thống nghỉ dưỡng. Suối khoáng nóng Quang Hanh đã được phát triển thành một điểm nghỉ dưỡng chăm sóc sức khỏe, kết hợp tắm khoáng với xông hơi, spa và các dịch vụ phục hồi. Cùng với đó, các sản phẩm chăm sóc sức khỏe cũng từng bước được đưa vào những không gian du lịch khác của tỉnh, từ du thuyền trên vịnh Hạ Long đến khu vực Yên Tử, nơi du khách có thể kết hợp thiền, dưỡng sinh, thưởng trà và trải nghiệm các sản phẩm thảo dược.
Quảng Ninh còn có lợi thế về nguồn dược liệu tại một số địa bàn miền núi như Bình Liêu, Ba Chẽ, Đầm Hà, Uông Bí. Khi những vùng nguyên liệu này được đặt trong mạng lưới du lịch vốn đã rất phát triển của tỉnh, câu chuyện về cây thuốc có thêm cơ hội tiếp cận du khách. Từ một chuyến nghỉ dưỡng khoáng nóng ở Quang Hanh, du khách có thể kết hợp khám phá cảnh quan, trải nghiệm văn hóa, thưởng trà hoặc sử dụng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại những điểm đến khác. Đây là cách mở rộng sản phẩm từ một tài nguyên đơn lẻ thành một phần trong hệ sinh thái du lịch của địa phương.
Tại Quảng Nam (cũ, nay là Đà Nẵng), câu chuyện lại được đặt trong mối liên hệ giữa y dược cổ truyền, di sản và văn hóa bản địa. Địa phương đã ban hành kế hoạch triển khai Đề án phát triển các loại hình dịch vụ, sản phẩm y dược cổ truyền phục vụ khách du lịch đến năm 2030, trong đó định hướng phát huy giá trị y dược cổ truyền để phục vụ khách trong nước và quốc tế, đồng thời gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống và tri thức bản địa. Với hệ thống điểm đến từ Hội An, Mỹ Sơn đến vùng sinh thái phía Tây, nơi đây có điều kiện để mở rộng hành trình du lịch từ tham quan di sản sang những trải nghiệm về dược liệu, ẩm thực, dưỡng sinh và chăm sóc sức khỏe.
Trong khi đó, tại các đô thị lớn, y học cổ truyền có thể đi theo một hướng khác, dựa trên nền tảng bệnh viện, cơ sở khám chữa bệnh và nguồn nhân lực chuyên môn. TP.HCM đang là một trong những địa phương tiên phong ở hướng này khi đưa du lịch y tế vào chiến lược phát triển sản phẩm, trong đó y học cổ truyền được xem là một lĩnh vực có nhiều dư địa. Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM định hướng phát triển du lịch y học cổ truyền thành một “cực tăng trưởng mới”, với các nhóm dịch vụ từ khám, điều trị, phục hồi chức năng đến chăm sóc da, làm đẹp, dưỡng sinh, yoga, thiền và cấy chỉ.
Không gian phát triển tại TP.HCM cũng không chỉ giới hạn trong bệnh viện. Thành phố từng triển khai các sản phẩm du lịch y tế gắn với “Phố Sức khỏe” tại Quận 10, kết hợp tham quan Bảo tàng Y học cổ truyền Fito, trải nghiệm thực dưỡng và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa nghề y. Cách tiếp cận này cho thấy y học cổ truyền hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm du lịch ngay giữa đô thị, nơi du khách vừa sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe, vừa tìm hiểu những giá trị văn hóa liên quan đến nền y học truyền thống.
Điểm chung của các địa phương này là vùng dược liệu thường nằm ở những khu vực có cảnh quan tự nhiên và bản sắc văn hóa riêng. Đây là điều kiện thuận lợi để kết hợp tham quan vùng trồng, trải nghiệm cách sử dụng dược liệu, thưởng thức ẩm thực địa phương và nghỉ dưỡng.
Từ góc độ du lịch, đây cũng là cách phân bổ lợi ích rộng hơn ra ngoài các trung tâm lớn. Khi khách đến vùng trồng dược liệu, chi tiêu không chỉ dành cho dịch vụ chăm sóc sức khỏe mà còn tạo doanh thu cho lưu trú, ăn uống, vận chuyển, hướng dẫn viên, sản phẩm thủ công và các sản phẩm đặc sản địa phương. Dược liệu vì thế có thể trở thành một mắt xích để kết nối du lịch với nông nghiệp, y tế và kinh tế cộng đồng.
Tuy nhiên, sức khỏe cũng là lĩnh vực đòi hỏi sự thận trọng cao hơn nhiều sản phẩm du lịch khác. Khi các khái niệm như “chữa lành”, “thải độc”, “trị liệu” ngày càng phổ biến trên thị trường, việc phân định rõ đâu là dịch vụ chăm sóc sức khỏe, đâu là hoạt động thuộc phạm vi khám chữa bệnh trở nên cần thiết. Những quảng cáo vượt quá công dụng thực tế của sản phẩm, sử dụng dược liệu không rõ nguồn gốc hoặc cung cấp dịch vụ thiếu kiểm soát chuyên môn đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến người sử dụng và làm giảm niềm tin đối với thị trường.
Bởi vậy, cùng với việc mở rộng sản phẩm, yêu cầu về tiêu chuẩn và chất lượng cần được đặt lên hàng đầu. Từ đội ngũ nhân lực, cơ sở vật chất, quy trình phục vụ đến nguồn gốc dược liệu và phạm vi của từng dịch vụ, những tiêu chí rõ ràng sẽ giúp phân biệt sản phẩm y học cổ truyền chính thống với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe mang tính thương mại đơn thuần. Đặc biệt với khách quốc tế, khả năng kiểm chứng thông tin và mức độ minh bạch của dịch vụ sẽ là yếu tố quan trọng khi họ lựa chọn một điểm đến.
Khi những yêu cầu này được đáp ứng, giá trị của y học cổ truyền trong du lịch cũng sẽ được nhìn nhận rộng hơn. Cây thuốc có thêm đầu ra từ thị trường du lịch, vùng dược liệu trở thành điểm đến trải nghiệm, cơ sở y tế có thêm một kênh tiếp cận khách quốc tế, còn các khu nghỉ dưỡng có thể bổ sung những sản phẩm chăm sóc sức khỏe mang đặc trưng địa phương. Sự liên kết ấy tạo nên một chuỗi giá trị mới, trong đó y học cổ truyền vừa phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe của du khách, vừa góp phần làm phong phú thêm sản phẩm du lịch Việt Nam.
