Ngay đầu năm 2026, việc Trung Quốc siết chặt thủ tục hành chính đối với hàng nghìn dòng sản phẩm nông nghiệp và thủy sản nhập khẩu vào nước này đang đặt các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trước một bước ngoặt quan trọng về chuẩn hóa chất lượng.
Theo thông báo từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC), kể từ ngày 15/12/2025, gần 2.600 dòng sản phẩm khi xuất khẩu vào thị trường này bắt buộc phải có “thư xác nhận” do cơ quan chức năng Trung Quốc cấp trước khi thực hiện khai báo hải quan. Trong danh mục bị ảnh hưởng, nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam chiếm tỷ trọng lớn và đóng vai trò trụ cột cho tăng trưởng nông nghiệp.
Thông tin từ Văn phòng Thông báo và Điểm hỏi đáp quốc gia về Vệ sinh dịch tễ và Kiểm dịch động thực vật Việt Nam (SPS Việt Nam) cho thấy, danh mục kiểm soát mới trải rộng trên hơn 20 nhóm hàng, tập trung vào các sản phẩm có nguy cơ rủi ro kiểm dịch cao. Đáng chú ý, đây đều là những ngành hàng mà Việt Nam đang có lợi thế cạnh tranh và phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc.
Nhóm rau quả tươi tiếp tục là tâm điểm của các yêu cầu kiểm soát mới. Những mặt hàng xuất khẩu tỷ USD như sầu riêng, chuối, mít, thanh long vốn đã chịu sự điều chỉnh của các nghị định thư song phương về kiểm dịch, nay nếu đồng thời nằm trong danh mục phải có thư xác nhận sẽ phải đáp ứng thêm một lớp yêu cầu hồ sơ mới.
Với đặc thù thời vụ cao, chuỗi logistics ngắn và yêu cầu thông quan nhanh, chỉ một sai sót trong mã số đăng ký hoặc hồ sơ xác nhận cũng có thể khiến lô hàng bị ách tắc tại cửa khẩu, kéo theo rủi ro suy giảm chất lượng và gia tăng chi phí lưu kho. Trong bối cảnh Trung Quốc đang là thị trường tiêu thụ hơn 64% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam, đây là áp lực không nhỏ đối với toàn ngành.
Cùng với đó, một loạt mặt hàng gia vị và dược liệu vốn là thế mạnh lâu năm của Việt Nam cũng nằm trong diện kiểm soát mới. Các sản phẩm như hồ tiêu, quế, thảo quả, ớt khô, lá tía tô, cùng nhiều loại dược liệu nguồn gốc thực vật sẽ phải bổ sung thư xác nhận và hoàn tất đăng ký doanh nghiệp với phía Trung Quốc.
Đây là nhóm hàng có giá trị gia tăng cao nhưng phân tán về quy mô sản xuất, với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ. Việc phải chuẩn hóa đồng bộ hồ sơ pháp lý, mã số đăng ký theo từng nhóm sản phẩm và từng đối tác nhập khẩu đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư bài bản hơn cho khâu quản trị xuất khẩu, thay vì chỉ tập trung vào sản lượng và giá bán như trước.
Không chỉ rau quả và gia vị, các mặt hàng xuất khẩu chủ lực khác như trà, cà phê, ngũ cốc và cây giống cũng được đưa vào danh mục 2.589 sản phẩm phải có thư xác nhận. Với cà phê và trà những mặt hàng mang tính chiến lược trong cơ cấu xuất khẩu nông sản yêu cầu mới từ Trung Quốc đặt ra bài toán dài hạn về truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng nguyên liệu và thống nhất thông tin đăng ký giữa doanh nghiệp Việt Nam và đối tác nhập khẩu.
Theo quy định, tên doanh nghiệp và mã số đăng ký tại Trung Quốc phải trùng khớp tuyệt đối với thông tin trên giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp nước ngoài tham gia sản xuất, chế biến và lưu giữ động, thực vật và các sản phẩm liên quan. Trường hợp doanh nghiệp xuất khẩu nhiều nhóm hàng, việc khai báo phải tách riêng theo từng mã số, tránh tình trạng “dùng chung” mã đăng ký, yếu tố có thể dẫn tới rủi ro bị từ chối thông quan.
Cơ quan chức năng Trung Quốc khẳng định, quy định mới không nhằm hạn chế nhập khẩu mà là bước đi tiếp theo trong quá trình chuẩn hóa quản lý rủi ro kiểm dịch, phù hợp với thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, với doanh nghiệp Việt Nam, sự thay đổi này đồng nghĩa với việc “cuộc chơi” xuất khẩu sang thị trường lớn nhất không còn dựa chủ yếu vào lợi thế sản lượng và giá cả.
Số liệu của Cục Hải quan cho thấy, năm qua kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam đạt hơn 8,56 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm 2024, trong đó riêng Trung Quốc mang về khoảng 5,5 tỷ USD. Mức tăng gần 19%, tương đương hơn 870 triệu USD, cho thấy dư địa thị trường vẫn rất lớn, nhưng chỉ dành cho những doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ và chính xác các yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe.
Theo Văn phòng SPS Việt Nam, “thư xác nhận” không thay thế chứng thư kiểm dịch cho từng lô hàng, mà là điều kiện nền tảng để doanh nghiệp được đăng ký và duy trì mã số xuất khẩu vào Trung Quốc. Trong bối cảnh hàng rào kỹ thuật liên tục được nâng cao, thách thức lớn nhất của doanh nghiệp không còn nằm ở đầu ra thị trường, mà ở năng lực chuẩn hóa quy trình, hoàn thiện hồ sơ pháp lý và tuân thủ chính xác từng chi tiết trong khai báo.
Khuyến nghị được đưa ra là các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp cần khẩn trương cập nhật danh mục sản phẩm thuộc diện kiểm soát mới, rà soát lại toàn bộ thông tin đăng ký và chủ động hoàn tất thủ tục xác nhận trước thời điểm quy định có hiệu lực. Đây không chỉ là yêu cầu ngắn hạn để tránh gián đoạn xuất khẩu, mà còn là điều kiện sống còn để nông sản Việt Nam giữ vững “cửa vào” thị trường Trung Quốc trong giai đoạn cạnh tranh ngày càng khốc liệt.
