Thế giới đang tiến hoá rất nhanh trong “cuộc cách mạng công nghệ”. Rất nhiều thứ truyền thống bị tác động trực tiếp và biến đổi mạnh mẽ bởi thời đại này, kể cả những giá trị “thâm căn cố đế” như Tết Nguyên Đán cổ truyền.
TẠI SAO NGƯỜI VIỆT ĂN TẾT?
Người Việt Nam xưa nay vốn coi trọng từ “Ăn” nhất trong ngôn ngữ của mình. Với hơn 100 cách sử dụng với ngữ nghĩa khác nhau, có thể nói từ “Ăn” có liên quan chặt chẽ với hầu như tất cả những sự kiện trọng đại của cuộc đời của con người và xã hội người Việt Nam.
Không cần phải tra cứu một cách khoa học chi tiết, chúng ta có thể bắt gặp từ “Ăn” ở rất nhiều lĩnh vực cấu thành cuộc sống. Nào là: ăn lời, ăn ý, ăn chắc, ăn may, ăn xăng, ăn vải… cho đến ăn hỏi, ăn cưới, ăn giỗ, ăn chạp, ăn tân gia, ăn đầy tháng, ăn thượng thọ, ăn mừng, ăn khao…
Ngay trong ngành kinh doanh của giới thương nhân, từ “Ăn” cũng chiếm vị trí tối hậu trong ngôn ngữ của nghề: “ăn lời, ăn lãi, ăn khách, ăn hàng, ăn thua, ăn đủ, ăn thâm vào vốn, ăn ra, ăn non, ăn bẫm…”. Nhưng nhìn tổng thể, với người Việt, cái ăn quan trọng nhất là Ăn Tết.
Ăn Tết là một khái niệm rất phổ biến và trang trọng với chúng ta. Tết Nguyên Đán cổ truyền là thời khắc thiêng liêng vô cùng, có giá trị lớn cả về mặt vật chất lẫn tinh thần, bởi cả năm lao động vất vả, tất cả chúng ta chỉ mong ngóng, đón đợi cái Tết đánh dấu sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo lịch con trăng của văn minh lúa nước.
Và phải là Ăn Tết thì mới đủ sức thái độ trọng vọng, mong đợi của người Việt Nam. Thế nhưng tại sao chúng ta lại dùng từ “Ăn Tết” chứ không phải là “uống Tết, chơi Tết, hay ngủ Tết”? Bởi vì trong tâm thức nghìn đời của người Việt Nam, chẳng có từ nào quan trọng, đẹp đẽ, hay ho như từ “Ăn” cả.
Có thể “Ăn Tết” theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Ở nghĩa bóng, “Ăn Tết” chính là miêu tả thói quen, tập tục, lề lối, cách thức của con người Việt Nam trong dịp Tết cổ truyền, đánh dấu quãng thời gian chuyển từ năm cũ sang năm mới này.
Nhưng “Ăn Tết” cần phải hiểu theo nghĩa đen là việc ăn của chúng ta trong dịp Tết Nguyên Đán. Không giá trị nào cao cả hơn việc được ăn ngon, ăn no, ăn thỏa thuê trong ngày Tết cả.
Từ nghìn xưa, người Việt dù có đói quanh năm cũng chỉ trông chờ vào 3 ngày Tết; ngày thường miếng cơm không đủ, nhưng ngày Tết thì phải có thịt, có cá. Người ta hỏi nhau “Có ăn Tết to không?” để đánh giá thành quả lao động của cả một năm.
Cứ đến Tết là con người phải được ăn, cả người sống lẫn người đã khuất, cả con cháu hiện sinh lẫn các bậc tổ tiên 5 đời, 10 đời trước. Cái Tết đẹp đẽ, thiêng liêng như thế mà trong bụng rỗng tuếch, cồn cào thì đâu còn là Tết. Được ăn no bụng những món ăn ngon thế là Nhất, và thế là Tết.
Do đó, Tết phải là dịp để mọi người được ăn no, ăn ngon, dùng sự thoả mãn của cái dạ dày làm bản báo cáo với Trời Đất, với Tổ Tiên về niềm vui của mình vì những gì đã đạt được trong 365 ngày đã qua, đồng thời bộc bạch một ước vọng trinh bạch về một năm mới đủ đầy, ấm no, hạnh phúc.
MỘT LÁT CẮT HỒI ỨC VỀ TẾT CỔ TRUYỀN
Ăn Tết nên việc ăn là vô cùng trọng đại. Ngày xưa, để có được một nồi bánh chưng, một nồi canh măng truyền thống và không thể thiếu, người dân phải chuẩn bị cả năm. Ngay từ mùa Hè, khi vụ măng bắt đầu, đã phải tính toán xem mua măng ở đâu, của ai, vào thời điểm nào để có được thứ măng ưng ý.
Rồi trong cả tháng ngày Thu - Đông dằng dặc, phải canh những hôm trời nắng to để đem măng ra phơi thường xuyên để măng không được hư hỏng, mốc meo, làm giảm chất lượng. Không gì cay đắng bằng, khi chuỗi 10 ngày “hăm mấy” sầm sập đến mới phát hiện ra cả bó măng bị mốc. Những khuôn mặt của các bà, các mẹ bỗng trở nên méo xẹo, lo âu và cuống cuồng.
Măng khô chỉ là một nguyên liệu cơ bản và quan trọng của mâm cỗ Tết. Còn vô vàn những thứ như thế như gạo nếp, đỗ xanh, mộc nhĩ, miến dong, bóng lợn, mắm muối, cùng vô số sơn hào hải vị, thứ trên rừng, thứ dưới bể không biết bao nhiêu mà kể.
Do đó, chẳng có gì vất vả bằng việc chuẩn bị cho cái thú “Ăn Tết”, nhất là với cánh phụ nữ nội trợ. Trăm thứ bàn rằn của việc ăn Tết đều đổ lên đầu các bà nội tướng, trong khi họ vẫn phải chăm lo cuộc sống thường nhật cho gia đình.
Để có được 3 ngày Tết an vui, hoà hợp, ấm cúng và đậm không khí Tết, ngay từ đầu tháng Chạp, mọi thứ chuẩn bị cho việc ăn Tết đã phải khởi động. Đến rằm tháng Chạp là tất cả gần như đã đâu vào đấy rồi. Và trong 10 ngày cuối cùng của năm cũ, tất cả mọi thành viên trong gia đình đều phải xoay quanh việc ăn Tết.
Ông cụ già, ngoài việc lo đào, mai, câu đối, bát hoa thuỷ tiên, bộ đồ thờ thì phải đảm nhiệm việc mua giang về chẻ lạt để gói bánh hay gói giò. Đám trẻ con được mẹ giao việc rửa mớ lá dong cho thật sạch, nếu rửa bẩn, rửa cẩu thả thì cứ “giờ hồn”.
Rửa xong lại cắm đầu vào việc cắt lá dong dưới sự hướng dẫn của ông nội. Nào đã xong, còn phải chạy chỗ này, chỗ nọ mua những đồ lặt vặt còn thiếu cho bà, cho mẹ.
Trong khi đó, bà cụ mới lôi mớ măng ra để chuẩn bị cho nồi măng trọng đại, thứ đồ ăn phải do người cao tuổi nhất trong gia đình đảm nhiệm. Măng phải ngâm mấy ngày, luộc bao nhiêu nước để có thứ măng đã khử hết độc tố, vừa giòn, vừa mềm. Chỉ riêng việc ngâm măng, luộc măng đã khiến cho cái lung còng trở nên còng hơi, mỏi hơn.
Các cô con gái trong nhà xoay ra ngâm gạo, xát vỏ và ngâm đậu xanh rồi đồ chín; kiểm tra vại hành muối, kiệu muối xem đã ưng ý chưa; gọt chẻ su hào, cà rốt sẵn sàng để làm dưa góp và các món xào; ngâm bóng, tẩy bóng và mực khô bằng rượu để nấu bát bóng thả; ngâm mộc nhĩ, nấm hương hay chuẩn bị các loại rau thơm, rau sống…
Bà vợ cuống quýt đi lo gà qué cho hai lễ cúng quan trọng vào ngày tất niên và sáng Mùng Một, vừa đôn đốc ông chồng để ý đến việc “đụng lợn” với hàng xóm làm sao có đủ thịt mà gói bánh chưng, giã giò lụa, gói giò thủ, làm nhân nem, nặn mọc, nấu thịt đông.
Bà nhảo chỗ này, nhảo chỗ kia xem xét mọi việc, đưa ra những mệnh lệnh và những lời cằn nhằn. Những ngày cuối Chạp, thời gian trôi thật nhanh, mà việc thì cứ ùn ùn kéo đến, làm liên hồi từ tinh mơ đến khuya khoắt vẫn không hết việc. Trong nhà, ngoài sân, chỗ nào cũng ngổn ngang nồi to, chậu lớn; suốt ngày ồn ã những tiếng sai bảo, nhắc việc, chen lẫn tiếng lợn kêu eng éc, gà kêu quang quác. Một không gian cực kỳ Tết, và chỉ Tết mới có.
“Nhưng “ăn Tết” cần phải hiểu theo nghĩa đen là việc ăn của chúng ta trong dịp Tết Nguyên Đán. Không giá trị nào cao cả hơn việc được ăn ngon, thưởng thức những món ăn đặc trưng Tết mang cả mùi vị ký ức xưa, được thỏa thuê trong ngày Tết”.
Tất cả cũng chỉ vì mâm cơm cúng tất niên và những bữa cỗ ngày Tết đoàn tụ các thành viên trong gia đình, thết đãi họ hàng, người thân, bạn bè. Ai cũng mệt rã rời, chỉ thèm lăn ra ngủ một giấc mười mấy tiếng cho sướng và béo mắt. Nhưng như thế mới vui, vui như Tết ấy.
BÂY GIỜ ĂN TẾT KỶ NGUYÊN SỐ
Cuộc sống là những vòng lặp và biến đổi. Vòng lặp của cái Tết cổ truyền đã tồn tại hàng trăm, hàng nghìn năm như thế. Nhưng rồi, tập tục ăn Tết cũng dần bị biến đổi từ từ nhưng mạnh mẽ bởi tác động của sự hiện đại hoá, đơn giản hoá.
Cũng bởi bây giờ, đời sống của người Việt Nam đã tốt hơn trước rất nhiều, cái đói không còn là nỗi lo thường trực, việc ăn không còn là nhiệm vụ thiết yếu nên người ta có xu hướng chuyển dịch từ Ăn Tết thành Chơi Tết, thiên về sự chiều chuộng bản thân và nghỉ ngơi hơn là việc ăn.
Thậm chí, nhiều người còn sợ Tết nếu như vẫn phải quần quật lo việc nấu nướng và ăn uống. Sự can dự của kỷ nguyên số càng khiến cho xu hướng chuyển dịch này trở nên mạnh mẽ và phổ biến. Bây giờ, người ta không phải mất cả năm, cả tháng để lo Tết nữa, chỉ cần quãng thời gian dài bằng “một nốt nhạc” là chuẩn bị xong cho một cái Tết đủ đầy.
Người ta cứ việc đi làm đến tận ngày 26 -27 tháng Chạp, và lên mạng tìm kiếm. Nền tảng thương mại online và mạng xã hội sẽ biến chuyện sắm Tết trở thành một chiếc lông hồng. Chỉ cần biết sử dụng công nghệ mua hàng trực tuyến và có sẵn tiền trong tài khoản là xong.
Từ chiếc bánh chưng truyền thống đến ti tỉ các thứ như giò lụa, giò me, giò thủ, gà luộc, gà hấp muối, vịt quay, chim nhồi hạt sen tần cho đến những thứ đồ ăn phương Tây như salami Italia, chân giò lợn đen Tây Ban Nha muối, đùi cừu, gà xông khói Hàn Quốc thôi thì đủ cả ở trên chợ mạng.
Những thứ khác bánh kẹo, mứt quả, các loại hạt, chè thuốc, rượu vang, rượu mạnh có xuất xứ từ khắp nơi trên thế giới đều có thể đặt mua trên mạng và giao đến tận nhà chỉ trong vòng vài phút. Đến cả những lọ hoa chưng, hoa thờ, quất, đào, mai trắng, mai vàng, địa lan, phong lan… đều chỉ cần mua trên mạng là xong.
Nếu ngại đến mức không muốn vào bếp trong dịp Tết, sẵn sàng có những bếp online cung cấp cả gà luộc buộc cánh tiên ngậm hoa hồng cúng Giao Thừa, Mùng Một, thậm chí cả mâm cơm cúng, mâm cỗ Tết cho cả 3 ngày Tết với thực đơn phong phú, đáp ứng được mọi nhu cầu và ví tiền.
Nhanh - Nhàn - Tiện đấy chính là những giá trị của kỷ nguyên số đem lại cho con người. Nó giúp người ta có được sự thư nhàn, không vất vả nhưng vẫn có thể khoe sự đảm đang, khéo léo được thể hiện qua những mâm cơm, mâm cỗ Tết đăng lên mạng xã hội.
Những thay đổi trong văn hóa ăn Tết là rõ ràng và đương nhiên, nhưng không vì thế mà giá trị của Tết lại mất đi. Cái Tết của năm 1945 trước sẽ rất khác cái Tết của năm 1990, khi Việt Nam bước vào thời kỳ đổi mới, và càng khác cái Tết của năm 2026 khi giang sơn vừa được sắp xếp lại trong thời đại kỷ nguyên số.
Nhưng Tết cổ truyền vẫn hiện diện bánh chưng xanh - thịt mỡ - dưa hành - câu đối đỏ, với những bình bích đào, chậu mai trắng, lọ hoa thược dược, lay dơn, violet, cùng bữa cơm tất niên, lễ cúng giao thừa, tục xuất hành, xông đất… Như thế, Tết cổ truyền vẫn muôn năm!
