Một nghiên cứu mới của viện nghiên cứu RAND cho thấy một xu hướng ngày càng nhiều thanh thiếu niên và người trẻ trưởng thành tìm đến chatbot AI như ChatGPT, Google Gemini hay Character.AI để xin lời khuyên khi họ cảm thấy buồn bã, lo âu, căng thẳng hoặc tức giận.
NGƯỜI TRẺ TÌM ĐẾN AI ĐỂ CHỮA LÀNH
Theo khảo sát được công bố trên tạp chí y khoa JAMA Pediatrics, khoảng 1 trong 5 người trong độ tuổi 12 - 21 cho biết họ đã từng sử dụng AI để hỗ trợ sức khỏe tinh thần. Con số này đã tăng từ khoảng 13% vào đầu năm 2025 lên 19% vào cuối năm 2025, cho thấy mức tăng khá nhanh chỉ trong thời gian ngắn.
Nhà nghiên cứu Ryan McBain, tác giả của nghiên cứu cho rằng con số này phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm. Theo ông, lý tưởng nhất là người trẻ nên có thể tìm đến gia đình, bạn bè hoặc các chuyên gia tâm lý khi gặp vấn đề cảm xúc, thay vì phải dựa vào một hệ thống trí tuệ nhân tạo không được thiết kế để thay thế con người trong việc trị liệu tâm lý.
Trong khảo sát, nhóm nghiên cứu hỏi người tham gia xem họ có từng dùng chatbot để xin lời khuyên về sức khỏe tinh thần hay không. Câu hỏi bao gồm cả những hệ thống AI phổ biến như ChatGPT hay Google Gemini, lẫn các nền tảng AI mang tính trò chuyện như Character.AI.
Khảo sát không phân biệt giữa chatbot trị liệu chuyên biệt và chatbot đa năng. Vì vậy, phản ánh cách người dùng đang sử dụng thực tế hơn là mục đích thiết kế ban đầu của công nghệ.
Kết quả cũng cho thấy phần lớn người dùng đánh giá trải nghiệm này là tích cực, với đa số nói rằng họ thấy lời khuyên từ AI hữu ích ở mức nào đó. Tuy nhiên, có một điểm đáng lo ngại là khoảng 63% người tham gia cho biết họ chưa từng nói với bất kỳ ai khác về việc mình dùng AI để hỗ trợ tâm lý, cho thấy đây là một hành vi khá “ẩn” và ít được chia sẻ.
Các nhà nghiên cứu nhận định rằng một phần nguyên nhân khiến người trẻ tìm đến AI là do tình trạng thiếu hụt dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thế giới đang thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực sức khỏe tâm thần, đặc biệt tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, nơi có tới hàng trăm triệu người không được tiếp cận dịch vụ trị liệu cơ bản. Ngay cả ở các nước phát triển, chi phí cao và thời gian chờ đợi dài cũng là rào cản lớn.
Chính trong khoảng trống đó, AI trở thành một lựa chọn dễ tiếp cận hơn. Người dùng có thể trò chuyện bất cứ lúc nào, không cần đặt lịch hẹn và không phải trả chi phí cao như trị liệu truyền thống.
Một số nghiên cứu ban đầu bao gồm các thử nghiệm về chatbot dựa trên liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), từng được đăng tải trên các tạp chí y khoa cũng cho thấy AI có thể giúp cải thiện nhẹ triệu chứng lo âu hoặc trầm cảm trong ngắn hạn.
Một bộ phận người dùng chatbot AI với mục đích hỗ trợ sức khỏe tinh thần đã tìm đến các cộng đồng trực tuyến như Reddit’s r/TherapyGPT, nơi thu hút khoảng 28.000 lượt truy cập mỗi tuần.
Tại đây, họ chia sẻ kinh nghiệm, cách trò chuyện hiệu quả với chatbot, thậm chí trao đổi những mẹo để nhận được phản hồi phù hợp hơn. Không ít người xem AI như một “cứu cánh” trong những giai đoạn khó khăn.
Một số người cho biết họ đã thử tải nhật ký cá nhân lên ChatGPT để phân tích cảm xúc và hành vi của bản thân. Thậm chí, có người còn chia sẻ rằng trải nghiệm này đã giúp họ trong quá trình cai nghiện rượu.
Một người dùng viết rằng: “Nó cho tôi lời khuyên tốt hơn bất kỳ nhà trị liệu thật nào. Nó nói những điều tôi cần nghe, không phải những điều tôi muốn nghe”. Người này cũng cho biết nhiều phản hồi từ chatbot khiến họ suy nghĩ sâu hơn về cuộc sống, thậm chí có lúc rưng rưng nước mắt vì cảm giác như vừa trải qua một sự thức tỉnh tinh thần. Theo họ, trải nghiệm đó phần nào đến từ việc bản thân đang thiếu một kết nối con người thực sự trong đời sống hàng ngày.
MẶT TRÁI CỦA CHATBOT AI TƯ VẤN TÂM LÝ
Mặc dù AI mang lại một số tiện ích nhất định trong việc hỗ trợ cảm xúc, các chuyên gia tâm lý và tổ chức y tế lại liên tục cảnh báo về những rủi ro tiềm ẩn khi người trẻ dựa quá nhiều vào chatbot để giải quyết vấn đề tinh thần.
Một trong những vấn đề lớn nhất là chatbot không được thiết kế để thay thế chuyên gia tâm lý. Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), trị liệu tâm lý hiệu quả không chỉ nằm ở lời khuyên mà còn ở khả năng đánh giá lâm sàng, theo dõi lâu dài và can thiệp kịp thời trong tình huống nguy hiểm, điều mà AI hiện nay không thể thực hiện một cách an toàn và đáng tin cậy.
Bên cạnh đó, các chatbot thường được tối ưu để phản hồi thân thiện, đồng cảm và không đối đầu với người dùng. Điều này có thể khiến người sử dụng cảm thấy dễ chịu hơn trong ngắn hạn nhưng cũng có nguy cơ khiến họ bị xác nhận những suy nghĩ sai lệch hoặc tiêu cực thay vì được điều chỉnh một cách đúng đắn.
Một số chuyên gia tâm thần học còn cảnh báo về hiện tượng được gọi là tâm thần do AI, tức tình trạng người dễ tổn thương có thể rơi vào ảo tưởng hoặc suy nghĩ sai thực tế khi tương tác quá nhiều với AI.
Cùng với đó là nguy cơ hình thành mối quan hệ cảm xúc một chiều với chatbot, còn được gọi là quan hệ ảo tưởng gắn bó, vốn thường xuất hiện trong mối quan hệ giữa con người với nhau, nay có thể xảy ra với cả máy móc.
Bác sĩ tâm thần Jodi Halpern từ Đại học California (Berkeley) nhấn mạnh rằng giai đoạn từ tuổi thiếu niên đến đầu tuổi trưởng thành là thời kỳ con người rất dễ hình thành gắn bó cảm xúc mạnh.
Vì vậy, nếu chatbot tạo cảm giác như một người bạn thật sự, điều đó có thể gây nhầm lẫn về mặt tâm lý. Bà cũng cho rằng AI không nên mô phỏng cảm xúc con người hoặc đóng vai như một nhà trị liệu thực thụ.
Những lo ngại này càng trở nên rõ ràng hơn khi một số vụ kiện tại Mỹ cáo buộc các nền tảng AI làm trầm trọng thêm vấn đề sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên. Một số gia đình cho rằng chatbot đã góp phần dẫn đến hành vi tự hại trong những trường hợp nghiêm trọng.
Ngoài ra, bang Florida cũng đã khởi kiện OpenAI, cho rằng công nghệ này có thể gây nghiện và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần người dùng.
Chính OpenAI, công ty phát triển ChatGPT, cũng từng công bố rằng trong một tuần bất kỳ, có khoảng 1,2 triệu người dùng thể hiện ý nghĩ liên quan đến tự tử khi trò chuyện với hệ thống. Điều này làm nổi bật mức độ nhạy cảm khi AI bước vào lĩnh vực sức khỏe tinh thần.
Trước áp lực đó, các công ty công nghệ như OpenAI và Character.AI cho biết họ đã triển khai nhiều biện pháp an toàn như hệ thống phát hiện khủng hoảng, cảnh báo nội dung tự hại, kết nối người dùng với đường dây nóng hỗ trợ tâm lý, các công cụ kiểm soát dành cho phụ huynh. Character.AI gần đây còn hạn chế người dưới 18 tuổi sử dụng một số tính năng trò chuyện với nhân vật AI.
Ở cấp độ quản lý, một số bang tại Mỹ như California và New York đã bắt đầu ban hành luật yêu cầu chatbot phải có cơ chế ngăn chặn việc khuếch đại suy nghĩ tự tử hoặc tự hại, trong khi Illinois đi xa hơn khi cấm sử dụng AI như một hình thức trị liệu tâm lý chính thức.
Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng các biện pháp hiện tại vẫn chưa đủ. Quan điểm chung đang dần hình thành là cần có cơ chế kiểm định độc lập và tiêu chuẩn an toàn rõ ràng hơn đối với các hệ thống AI liên quan đến sức khỏe tinh thần, trước khi chúng trở thành một phần quá phổ biến trong đời sống người trẻ.
