Theo một nghiên cứu mới, gần 1,2 tỷ người trên toàn thế giới mắc các rối loạn tâm thần vào năm 2023, tăng tới 95,5% so với năm 1990. Trong đó, lo âu và trầm cảm là hai tình trạng gia tăng mạnh nhất, đồng thời cũng phổ biến nhất hiện nay. Đứng thứ ba là nhóm các rối loạn nhân cách không đi kèm với các vấn đề tâm thần hoặc lạm dụng chất gây nghiện khác.
THẾ GIỚI ĐỐI MẶT “CƠN SÓNG” RỐI LOẠN TÂM THẦN
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí y khoa The Lancet đã phân tích xu hướng của 12 loại rối loạn tâm thần tại 204 quốc gia và vùng lãnh thổ, dựa trên các yếu tố như độ tuổi, giới tính, khu vực sinh sống và điều kiện xã hội. Các tác giả cảnh báo rằng thế giới có thể đang bước vào một giai đoạn đáng lo ngại hơn về gánh nặng sức khỏe tâm thần toàn cầu.
Tiến sĩ Damian Santomauro, tác giả chính của nghiên cứu và là phó giáo sư tại Trường Y tế Công cộng thuộc Đại học Queensland (Australia), cho biết ông thực sự bất ngờ trước quy mô của vấn đề.
Theo ông, có rất nhiều nguyên nhân cùng tác động và rất khó để tách riêng từng yếu tố. Việc giải quyết cuộc khủng hoảng này đòi hỏi sự hợp tác và hành động ở quy mô toàn cầu.
Ngoài lo âu và trầm cảm, nghiên cứu còn xem xét nhiều rối loạn khác như rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt, tự kỷ, ADHD, chán ăn tâm thần, cuồng ăn, loạn khí sắc, rối loạn hành vi và khuyết tật trí tuệ không rõ nguyên nhân.
Trong đó, loạn khí sắc là một dạng trầm cảm nhẹ nhưng kéo dài, còn rối loạn hành vi thường xuất hiện ở trẻ em và thanh thiếu niên với biểu hiện chống đối và hung hăng kéo dài.
Kết quả cho thấy cả 12 loại rối loạn đều gia tăng kể từ năm 1990. Riêng chứng lo âu tăng 158%, trầm cảm tăng 131%.
Những tình trạng ít phổ biến hơn như chán ăn tâm thần, cuồng ăn hay tâm thần phân liệt vẫn ảnh hưởng đến hàng triệu người trên thế giới. Đa số các rối loạn tâm thần phổ biến hơn ở nữ giới, trong khi tự kỷ, ADHD, rối loạn hành vi và một số dạng khuyết tật trí tuệ lại thường gặp ở nam giới hơn.
Nghiên cứu cũng cho thấy đại dịch Covid-19 có thể đã làm trầm trọng thêm các vấn đề sức khỏe tâm thần. Trước đại dịch, tỷ lệ lo âu và trầm cảm vốn đã có xu hướng tăng.
Tuy nhiên, trong và sau giai đoạn khủng hoảng, số ca trầm cảm tiếp tục gia tăng và chưa quay trở lại mức trước đó. Lo âu cũng đạt đỉnh trong đại dịch và duy trì ở mức cao đến tận năm 2023.
Paul Bolton, nhà khoa học cao cấp tại Trường Y tế Công cộng Johns Hopkins Bloomberg, nhận định rằng các vấn đề như khai báo thông tin không đầy đủ đã được xử lý trong nghiên cứu nhưng rất khó để biết các con số chính xác đến mức nào. Dù vậy, ông cho rằng đây vẫn là những ước tính đáng tin cậy nhất mà thế giới hiện có.
Nghiên cứu dựa trên dữ liệu từ dự án Gánh nặng Toàn cầu về Bệnh tật, Chấn thương và Các Yếu tố Nguy cơ năm 2023 (GBD) do Viện Đo lường và Đánh giá Sức khỏe thuộc Đại học Washington dẫn dắt.
Đây được xem là dự án lớn và toàn diện nhất thế giới trong việc theo dõi tình trạng sức khỏe toàn cầu, với sự tham gia của hàng nghìn nhà nghiên cứu và được Quỹ Gates tài trợ chính từ năm 2007.
GÁNH NẶNG ĐANG DỊCH CHUYỂN SANG NGƯỜI TRẺ
Các rối loạn tâm thần đang dần trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm khả năng lao động và chất lượng sống trên toàn cầu. Phụ nữ và những người trong độ tuổi từ 15 đến 39 hiện là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Đáng chú ý, theo tiến sĩ Damian Santomauro, lần đầu tiên trong lịch sử nghiên cứu GBD, nhóm tuổi 15 – 19 trở thành nhóm có gánh nặng rối loạn tâm thần cao nhất. Trước đây, tình trạng này thường đạt đỉnh ở độ tuổi trung niên.
Các chuyên gia cho rằng đây là một tín hiệu đáng lo ngại bởi tuổi thiếu niên và đầu tuổi trưởng thành là giai đoạn đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển não bộ, cảm xúc và kỹ năng xã hội.
Tiến sĩ Robert Trestman, trưởng khoa tâm thần học và y học hành vi tại Trường Y Virginia Tech Carilion, cho biết nếu quá trình phát triển này bị gián đoạn bởi các vấn đề tâm lý hoặc môi trường sống tiêu cực, hậu quả có thể kéo dài nhiều năm sau đó.
Sự gia tăng các vấn đề sức khỏe tâm thần ở người trẻ xuất phát từ cả nguyên nhân tích cực lẫn tiêu cực. Theo đó, xã hội ngày càng cởi mở hơn với các vấn đề tâm lý, giúp nhiều người sẵn sàng lên tiếng và tìm kiếm hỗ trợ thay vì âm thầm chịu đựng như trước.
Việc chẩn đoán và phát hiện bệnh cũng chính xác hơn nhờ nhận thức cộng đồng và hệ thống y tế được cải thiện. Đồng thời, dân số toàn cầu tăng và tuổi thọ kéo dài cũng khiến số ca ghi nhận nhiều hơn.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng nguyên nhân lớn hơn nằm ở áp lực sống ngày càng nặng nề. Bất ổn kinh tế, sang chấn tâm lý, chiến tranh, xung đột chính trị, chi phí y tế đắt đỏ, áp lực ngoại hình, phân biệt đối xử, bạo lực gia đình, mất kết nối xã hội hay nỗi lo về môi trường đều đang góp phần làm trầm trọng thêm các vấn đề tâm thần. Những áp lực này đặc biệt ảnh hưởng đến giới trẻ, nhóm đang trong giai đoạn hình thành bản sắc cá nhân và dễ tổn thương hơn trước các biến động xã hội.
Đại dịch Covid-19 cũng được xem là một yếu tố khiến tình trạng này nghiêm trọng hơn khi nhiều người trẻ phải trải qua thời gian dài cô lập, gián đoạn học tập và thiếu kết nối xã hội.
Dù vậy, giới nghiên cứu hiện vẫn chưa có đủ dữ liệu để xác định chính xác nguyên nhân khiến tỷ lệ rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên tăng mạnh trong những năm gần đây.
NHU CẦU TĂNG VỌT, DỊCH VỤ TÂM THẦN VẪN “CHẠY SAU”
Điều đáng lưu ý là trải nghiệm về sức khỏe tâm thần và khả năng tiếp cận dịch vụ điều trị hiện vẫn có sự chênh lệch rất lớn giữa các quốc gia và nhóm dân cư. Vì vậy, trách nhiệm cải thiện hệ thống hỗ trợ không chỉ thuộc về cá nhân mà còn phụ thuộc nhiều vào chính sách của các chính phủ và cơ quan y tế.
Các tác giả nghiên cứu cảnh báo rằng số người mắc rối loạn tâm thần đang tăng nhanh nhưng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần lại chưa được mở rộng tương xứng. Theo họ, đáp ứng nhu cầu hỗ trợ tâm lý cho cộng đồng, đặc biệt là những nhóm dễ tổn thương, cần được xem là một trách nhiệm bắt buộc chứ không phải lựa chọn.
Dù vậy, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng người đang gặp khó khăn về tâm lý không nên chờ đợi cho đến khi tình trạng trở nên nghiêm trọng mới tìm kiếm sự giúp đỡ.
Việc trò chuyện với bác sĩ, nhà tâm lý hoặc chuyên gia trị liệu có thể giúp họ tiếp cận những phương pháp điều trị phù hợp hơn, từ liệu pháp tâm lý, thuốc men cho đến các hình thức hỗ trợ cộng đồng khác.
Bên cạnh điều trị chuyên môn, việc cải thiện lối sống cũng được xem là yếu tố quan trọng trong việc duy trì sức khỏe tinh thần. Chế độ ăn uống lành mạnh, ngủ đủ giấc, vận động thường xuyên, duy trì các mối quan hệ xã hội tích cực, dành thời gian cho sở thích cá nhân và cân bằng giữa công việc với cuộc sống đều có thể góp phần giảm căng thẳng và cải thiện trạng thái tinh thần.
Nhiều tổ chức trên thế giới hiện cũng đang cung cấp các dịch vụ hỗ trợ miễn phí hoặc chi phí thấp cho người gặp vấn đề tâm lý. Tại Mỹ, các tổ chức như Mental Health America hay National Alliance for Eating Disorders hỗ trợ kết nối với chuyên gia và tư vấn cho người gặp khó khăn về tài chính hoặc bảo hiểm.
Ở Anh, tổ chức Mind vận hành nhiều đường dây hỗ trợ sức khỏe tâm thần, trong khi các tổ chức quốc tế như International Association for Suicide Prevention hay Befrienders Worldwide cung cấp thông tin liên hệ của các trung tâm hỗ trợ khủng hoảng trên toàn cầu.
Tại Australia, Butterfly Foundation cũng duy trì tổng đài và dịch vụ trò chuyện trực tuyến dành cho người gặp vấn đề về rối loạn ăn uống và sức khỏe tinh thần.
