Xe điện được xem là bước tiến giúp hành trình di chuyển êm ái, yên tĩnh và thân thiện với môi trường hơn. Tuy nhiên, với một số người, chính những đặc điểm này lại có thể khiến cơ thể cảm thấy nôn nao, chóng mặt.
HIỆN TƯỢNG SAY XE LÀ GÌ?
Say xe là một dạng say chuyển động có thể xảy ra khi di chuyển bằng máy bay, tàu hỏa, thuyền, thậm chí khi chơi trò chơi điện tử và sử dụng thiết bị mô phỏng thực tế ảo (VR). Tình trạng này có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhưng phổ biến hơn ở phụ nữ và trẻ em, đồng thời thường xuất hiện nhiều nhất vào khoảng 9 tuổi.
Say xe không đồng nghĩa với việc cơ thể đang gặp vấn đề về sức khỏe. Bác sĩ Brynna Connor, chuyên gia y học gia đình tại Texas, cho biết đây là một phản ứng sinh lý bình thường, xảy ra khi có sự khác biệt giữa những gì cơ thể thực sự cảm nhận và những gì não bộ cho rằng đang diễn ra.
Tiến sĩ Behrang Keshavarz, nhà khoa học cấp cao tại Viện Nghiên cứu KITE thuộc Đại học Toronto, giải thích rằng khi đầu quay từ trái sang phải, mắt ghi nhận chuyển động này, hệ thống giữ thăng bằng cũng cảm nhận được sự thay đổi, trong khi các cơ và khớp gửi thêm thông tin về vị trí và chuyển động của cơ thể lên não. Trong điều kiện bình thường, cả ba hệ thống này phối hợp và truyền những tín hiệu thống nhất nên cơ thể không gặp vấn đề gì.
Tuy nhiên, khi bị say chuyển động, các tín hiệu từ những hệ thống cảm giác này có thể không khớp với nhau. Theo giả thuyết được các nhà khoa học đưa ra, chỉ cần có sự sai lệch giữa ít nhất hai hệ thống cũng có thể dẫn đến cảm giác buồn nôn, chóng mặt và khó chịu.
Một trong những yếu tố thường bị thiếu là thông tin thị giác về đường chân trời hoặc những thay đổi của con đường phía trước. Đây cũng là lý do hành khách thường dễ bị say xe khi ngồi ở hàng ghế sau hơn so với ghế trước.
Điều này phần nào giải thích tại sao người lái xe và phi công thường ít bị say chuyển động. Họ có thể quan sát trước những đoạn đường xóc, khúc cua hoặc các thay đổi khác trong hành trình. Những tín hiệu thị giác này giúp não dự đoán chuyển động sắp xảy ra và đối chiếu với cảm giác thực tế từ cơ thể.
Say chuyển động vốn có thể xảy ra trong nhiều hoàn cảnh, các chuyên gia nhận thấy xe điện có thể khiến một số người dễ bị say xe hơn, kể cả những người trước đây vẫn có thể đi xe chạy bằng xăng mà không gặp vấn đề gì.
Chưa có một nguyên nhân duy nhất giải thích hiện tượng này nhưng đặc điểm vận hành của xe điện có thể đóng vai trò nhất định. Một trong số đó là hệ thống phanh tái tạo năng lượng.
Khác với xe chạy bằng xăng, xe điện có thể giảm tốc bằng cách chuyển đổi động năng thành năng lượng và đưa trở lại pin. Cách vận hành này đôi khi tạo cảm giác giảm tốc khá đột ngột hoặc giật nhẹ, đặc biệt khi người lái chưa quen với hệ thống phanh tái tạo năng lượng.
Khả năng tăng tốc và giảm tốc nhanh cũng có thể góp phần gây say xe. Tesla và nhiều mẫu xe điện khác có khả năng tăng tốc nhanh hơn đáng kể so với nhiều mẫu xe truyền thống.
Nếu người lái chưa quen với đặc tính vận hành của xe điện, những pha tăng tốc hoặc dừng lại đột ngột có thể tạo ra cảm giác chuyển động mạnh và khó định hướng hơn đối với hành khách.
Một yếu tố khác là sự yên tĩnh của động cơ. Động cơ ít tiếng ồn thường được xem là một ưu điểm của xe điện. Tuy nhiên, sự im lặng này cũng khiến tai không nhận được những âm thanh vốn có thể giúp nhận biết chuyển động khi đi trên xe chạy bằng xăng. Việc thiếu những tín hiệu thính giác này có thể góp phần gây ra cảm giác khó chịu hoặc buồn nôn.
Một số người còn mô tả cảm giác khi đi xe điện giống như đang nổi hoặc lắc lư trên thuyền. Cảm giác chuyển động lên xuống nhẹ nhàng và mượt hơn, đặc biệt ở tần số thấp, có thể gây khó chịu cho một số người. Điều này cũng giúp giải thích tại sao con người không thường bị say ngựa hay say khi chạy bộ bởi chuyển động trong những trường hợp này có tần số cao hơn nhiều.
Ngược lại, chuyển động chậm và lắc lư có thể dễ gây say hơn. Say sóng là một ví dụ điển hình. Thậm chí, đã có những trường hợp được mô tả là say khi trượt tuyết trên những sườn dốc nhấp nhô hoặc say lạc đà do lạc đà tạo ra kiểu chuyển động chậm và lắc lư đặc trưng.
CÁCH PHÒNG NGỪA HOẶC ĐỐI PHÓ VỚI SAY XE
Không có cách nào đảm bảo hoàn toàn tránh được say xe nhưng một số biện pháp có thể giúp giảm nguy cơ và hạn chế cảm giác khó chịu khi di chuyển.
Cụ thể, các loại thuốc không kê đơn dùng để phòng say chuyển động, chẳng hạn Dramamine (dimenhydrinate), có thể hữu ích, đặc biệt trong những chuyến đi dài. Tuy nhiên, thuốc thường cần ít nhất 30 phút mới bắt đầu phát huy tác dụng và có thể gây buồn ngủ đáng kể.
Trong trường hợp đi máy bay qua đêm và có tiền sử say máy bay, việc dùng thuốc rồi ngủ có thể là một lựa chọn phù hợp. Ngược lại, nếu chỉ di chuyển bằng xe trong khoảng 10 phút, việc dùng thuốc có thể không thực sự cần thiết.
Một cách đơn giản để giảm nguy cơ say xe là ngồi ở ghế hành khách phía trước, nơi có thể quan sát rõ con đường và những chuyển động sắp xảy ra. Nếu điều kiện cho phép, tự lái xe cũng có thể giúp hạn chế say chuyển động nhờ khả năng chủ động dự đoán và kiểm soát phương tiện. Tuy nhiên, những lựa chọn này không phù hợp với trẻ nhỏ.
Trong trường hợp sử dụng dịch vụ gọi xe, lựa chọn xe chạy bằng xăng thay vì xe điện cũng có thể đáng cân nhắc, đặc biệt đối với những người nhận thấy mình dễ bị say khi đi xe điện.
Trong suốt hành trình, nên hạn chế đọc sách, lướt điện thoại hoặc sử dụng máy tính bảng. Việc tập trung nhìn vào một vật đứng yên trong khi cơ thể liên tục chuyển động có thể khiến các tín hiệu gửi đến não trở nên mâu thuẫn, từ đó kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng say xe.
Gừng cũng có thể giúp giảm cảm giác buồn nôn. Một số bằng chứng khoa học đã cho thấy kẹo gừng hoặc gừng dạng nhai có khả năng làm dịu triệu chứng này.
Không khí trong lành cũng có thể giúp cải thiện cảm giác khó chịu. Khi bắt đầu buồn nôn, mở cửa sổ để đón gió vào xe có thể mang lại cảm giác dễ chịu hơn. Với những chuyến đi dài, việc dừng nghỉ khi cần thiết và ra ngoài đi bộ một lúc cũng có thể giúp cơ thể thoải mái hơn.
Ngoài ra, có thể thử bấm huyệt tại huyệt P-6 nằm ở mặt trong cổ tay. Việc ấn vào vị trí này có thể giúp giảm buồn nôn, đồng thời đây là một phương pháp đơn giản, không xâm lấn và có thể dễ dàng thử khi cần.
