Đau thần kinh tọa có thể gây ra những cơn đau lan dọc từ vùng mông xuống chân, khiến việc ngồi, đứng, đi lại hoặc ngủ trở nên khó khăn.
Tin tốt là nhiều trường hợp đau thần kinh tọa có thể cải thiện mà không cần phẫu thuật. Cơn đau do thoát vị đĩa đệm thường tự thuyên giảm sau khoảng 6 tuần, dù quá trình hồi phục có thể kéo dài hơn.
Việc lựa chọn bài tập phù hợp, duy trì vận động và áp dụng các phương pháp điều trị thích hợp có thể giúp kiểm soát triệu chứng, cải thiện khả năng vận động và hỗ trợ cơ thể phục hồi.
NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH VẬN ĐỘNG
Đau thần kinh tọa thực chất là một triệu chứng, không phải tên gọi của một bệnh lý cụ thể. Thuật ngữ này chỉ mô tả tình trạng đau lan xuống chân mà không xác định nguyên nhân gây ra cơn đau. Thông thường, tình trạng kích thích hoặc chèn ép các rễ thần kinh ở phần dưới cột sống là yếu tố dẫn đến triệu chứng.
Người mắc có thể cảm thấy đau nóng rát, đau buốt như bị điện giật hoặc có luồng điện chạy từ vùng mông xuống chân, đôi khi kéo dài đến tận bàn chân. Cơn đau có thể xuất hiện cả ngày lẫn đêm, khiến việc tìm một tư thế thoải mái trở nên khó khăn và ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt.
Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất là thoát vị đĩa đệm. Đĩa đệm nằm giữa các đốt sống, có lớp vỏ bên ngoài tương đối chắc chắn và phần nhân bên trong mềm hơn. Khi phần nhân này thoát ra ngoài qua lớp vỏ bị tổn thương, nó có thể chèn ép dây thần kinh và gây viêm.
Tình trạng đôi khi xuất hiện sau những hoạt động như nâng vật nặng, chuyển đồ đạc hoặc mang vác sai tư thế, nhưng cũng có trường hợp không xác định được thời điểm khởi phát cụ thể.
Một nguyên nhân thường gặp khác, đặc biệt ở người lớn tuổi, là hẹp ống sống. Đây là tình trạng không gian dành cho các dây thần kinh cột sống bị thu hẹp do viêm khớp và những thay đổi thoái hóa theo thời gian. Người mắc có thể cảm thấy dễ chịu khi ngồi nhưng lại xuất hiện đau hoặc nặng chân khi đi bộ.
Chính sự khác biệt về nguyên nhân này khiến không có một chương trình tập luyện chung phù hợp với tất cả người bị đau thần kinh tọa. Với người bị thoát vị đĩa đệm, những động tác nhẹ nhàng đưa lưng uốn cong về phía sau có thể giúp giảm triệu chứng nếu cơ thể đáp ứng tốt với hướng vận động này.
Một ví dụ là bài tập chống đẩy thân trên khi nằm sấp. Động tác được thực hiện bằng cách nằm sấp, chống hai tay xuống sàn và từ từ nâng phần thân trên lên, đồng thời giữ hông áp sát mặt sàn.
Nếu chưa thể thực hiện động tác này, có thể bắt đầu bằng cách chống khuỷu tay để nâng nhẹ phần thân trên. Chuyên gia vật lý trị liệu có thể hướng dẫn cách tập và điều chỉnh cường độ phù hợp.
Ngược lại, người bị hẹp ống sống đôi khi cảm thấy dễ chịu hơn với các động tác cúi người về phía trước, chẳng hạn như co hai đầu gối về phía ngực khi nằm ngửa hoặc hơi nghiêng thân về phía trước khi ngồi. Những tư thế này có thể giúp giảm áp lực lên các cấu trúc thần kinh ở một số người.
Khi cơn đau đã dịu bớt, việc tăng cường sức mạnh nhóm cơ trung tâm cũng rất cần thiết. Nhóm cơ này bao gồm cơ bụng, cơ lưng và các cơ nằm dọc hai bên thân mình, có vai trò hỗ trợ và ổn định cột sống.
Những bài tập như nâng hông, phối hợp nâng tay và chân đối bên khi chống bốn điểm hoặc plank biến thể có thể được đưa vào chương trình phục hồi. Các chuyên gia thường ưu tiên bài tập ổn định thân người hơn những động tác gập bụng hoặc gập thân truyền thống, đặc biệt trong giai đoạn đầu hồi phục.
Bên cạnh các bài tập chuyên biệt, đi bộ cũng là một cách vận động hữu ích. Thay vì cố gắng thực hiện những buổi tập kéo dài, người bệnh nên duy trì các hoạt động nhẹ nhàng và chia nhỏ quãng đường đi bộ thành nhiều lần trong ngày.
Những hoạt động ít gây tác động mạnh như tập với máy elliptical cũng có thể được cân nhắc nếu cơ thể cảm thấy thoải mái. Trong thời gian đau bùng phát, chạy bộ và nhảy có thể khiến triệu chứng khó chịu hơn.
Tuy nhiên, mức độ vận động cần được điều chỉnh theo khả năng chịu đựng của cơ thể. Người bị hẹp ống sống có thể nhận thấy cơn đau hoặc cảm giác nặng chân tăng lên khi đi bộ. Không nên cố gắng hoàn thành quãng đường đã đặt ra nếu các triệu chứng ngày càng nghiêm trọng.
Một điều cần đặc biệt lưu ý là không phải cứ kéo giãn nhiều thì cơn đau sẽ giảm. Cảm giác căng ở mặt sau đùi đôi khi không xuất phát từ cơ gân kheo mà là biểu hiện của dây thần kinh đang bị kích thích. Việc cố gắng kéo giãn mạnh có thể khiến cơn đau lan xuống chân nhiều hơn.
Một dấu hiệu tích cực trong quá trình tập luyện là cơn đau dần dịch chuyển từ bàn chân hoặc bắp chân lên vùng mông và lưng dưới. Hiện tượng này được gọi là sự tập trung hóa cơn đau, cho thấy triệu chứng đang thu hẹp về phía cột sống. Ngược lại, nếu cơn đau lan xa hơn xuống phía dưới chân, bài tập có thể đang khiến dây thần kinh bị kích thích nhiều hơn.
Cảm giác mỏi cơ nhẹ sau khi tập có thể chấp nhận được nhưng đau lan xuống chân tăng lên, tê bì nghiêm trọng hơn hoặc xuất hiện tình trạng yếu cơ mới là những dấu hiệu cần dừng bài tập và trao đổi với bác sĩ.
Ngoài ra, người bị thoát vị đĩa đệm nên hạn chế vừa nâng vật nặng vừa xoay người. Khi cần nhấc đồ vật, nên khuỵu gối, sử dụng sức mạnh của chân và giữ lưng ổn định thay vì vặn xoắn cột sống.
CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÚP GIẢM ĐAU VÀ HỖ TRỢ PHỤC HỒI
Vật lý trị liệu là một trong những phương pháp thường được khuyến nghị cho người bị đau thần kinh tọa. Chuyên gia vật lý trị liệu có thể đánh giá khả năng vận động, xác định những tư thế hoặc bài tập giúp giảm đau, đồng thời xây dựng chương trình tập luyện nhằm tăng cường sức mạnh mà không gây kích thích dây thần kinh quá mức.
Một kỹ thuật có thể được áp dụng là trượt dây thần kinh. Khi cơ thể cúi, duỗi thẳng hoặc thay đổi tư thế, các dây thần kinh cũng cần di chuyển theo. Nếu dây thần kinh đang bị viêm hoặc kích thích, những chuyển động này có thể gây khó chịu.
Các bài tập trượt dây thần kinh được thiết kế nhằm hỗ trợ dây thần kinh di chuyển thuận lợi hơn, hạn chế tình trạng căng kéo quá mức. Tuy nhiên, kỹ thuật cần được hướng dẫn đúng cách để tránh làm triệu chứng nặng thêm.
Mục tiêu của vật lý trị liệu không chỉ là giảm đau trước mắt mà còn giúp người bệnh điều chỉnh cách vận động, cải thiện sức mạnh cơ bắp và từng bước trở lại với các hoạt động thường ngày.
Bên cạnh vật lý trị liệu, một số thay đổi trong sinh hoạt cũng có thể giúp kiểm soát cơn đau. Ngồi liên tục trong nhiều giờ thường làm tăng cảm giác khó chịu, vì vậy nên thường xuyên thay đổi tư thế, đứng dậy hoặc đi bộ ngắn giữa các khoảng thời gian làm việc. Chuyên gia vật lý trị liệu cũng có thể hướng dẫn cách điều chỉnh tư thế ngồi để giảm áp lực lên vùng lưng dưới.
Chườm nóng hoặc chườm lạnh là những biện pháp đơn giản có thể giúp giảm đau, tùy theo mức độ đáp ứng của từng người. Liệu pháp xoa bóp cũng có thể hỗ trợ làm dịu tình trạng căng cứng hoặc co thắt cơ ở vùng lưng dưới và mông.
Trong khi đó, con lăn massage có thể giúp thư giãn các nhóm cơ xung quanh nhưng chưa có bằng chứng thuyết phục cho thấy phương pháp này trực tiếp điều trị đau thần kinh tọa. Nên sử dụng lực nhẹ nhàng và dừng lại nếu xuất hiện cơn đau lan theo đường đi của dây thần kinh.
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen hoặc naproxen. Tuy nhiên, hiệu quả của nhóm thuốc này đối với đau thần kinh tọa còn hạn chế và không phải ai cũng có thể sử dụng.
Thuốc có thể gây tác dụng phụ như xuất huyết dạ dày hoặc ảnh hưởng đến chức năng thận, do đó cần được cân nhắc dựa trên tình trạng sức khỏe và hướng dẫn của bác sĩ.
Nếu cơn đau vẫn nghiêm trọng dù đã áp dụng các phương pháp điều trị ban đầu, tiêm steroid ngoài màng cứng có thể là một lựa chọn. Phương pháp này đưa thuốc chống viêm đến khu vực gần các dây thần kinh bị kích thích, giúp giảm viêm và cải thiện triệu chứng trong một khoảng thời gian.
Một số người có thể cảm thấy dễ chịu hơn trong vài tuần hoặc vài tháng, nhưng cũng có trường hợp không nhận thấy hiệu quả rõ rệt. Cần lưu ý rằng mũi tiêm không loại bỏ phần đĩa đệm thoát vị, không mở rộng ống sống và cũng không trực tiếp giải phóng cấu trúc đang chèn ép dây thần kinh.
Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi các phương pháp điều trị khác không mang lại hiệu quả và cơn đau tiếp tục ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống. Tùy nguyên nhân, bác sĩ có thể loại bỏ phần đĩa đệm thoát vị đang chèn ép dây thần kinh hoặc tạo thêm không gian cho các dây thần kinh trong ống sống.
Nhiều người bị thoát vị đĩa đệm vẫn có thể hồi phục mà không cần phẫu thuật. Với một số trường hợp, phẫu thuật có thể giúp giảm đau và rút ngắn thời gian chịu đựng triệu chứng. Dù vậy, hiệu quả không được đảm bảo và người bệnh cần trao đổi với bác sĩ phẫu thuật cột sống để cân nhắc lợi ích cũng như những rủi ro có thể xảy ra.
