Trong bài tham luận “Chính sách Thuế và Hải quan đối với doanh nghiệp SMEs: Thực tế và kỳ vọng” tại Hội nghị “Đối thoại SME 2026: Chính sách mở đường - Doanh nghiệp cất cánh” ngày 24/6, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng Việt Nam đang bước vào giai đoạn cải cách thể chế mạnh mẽ chưa từng có, tạo nhiều cơ hội cho khu vực doanh nghiệp tư nhân. Tuy nhiên, để các chính sách thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục giảm chi phí tuân thủ, đẩy mạnh số hóa và thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực thi.
LẦN ĐẦU CÓ CHÍNH SÁCH THUẾ RIÊNG CHO DOANH NGHIỆP NHỎ
Ông Đậu Anh Tuấn cho biết, cộng đồng doanh nghiệp đang đứng trước một giai đoạn thay đổi rất lớn về thể chế và môi trường kinh doanh. Những cải cách mạnh mẽ của Chính phủ trong thời gian qua đã mở ra dư địa phát triển mới cho khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs).
Theo ông Tuấn, một trong những điểm nổi bật trong chính sách thuế thời gian qua là lần đầu tiên Việt Nam thiết kế chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp theo hướng phân tầng, phù hợp với quy mô doanh nghiệp. Theo quy định mới, doanh nghiệp có doanh thu từ 1 đến 3 tỷ đồng được áp dụng thuế suất 15%, trong khi doanh nghiệp có doanh thu từ trên 3 đến 50 tỷ đồng được áp dụng thuế suất 17%, thấp hơn mức thuế suất phổ thông 20%.
Bên cạnh đó, Nhà nước tiếp tục triển khai nhiều chính sách ưu đãi dành cho các lĩnh vực công nghệ cao, công nghiệp bán dẫn, đổi mới sáng tạo và năng lượng tái tạo với mức thuế suất ưu đãi 10% trong thời hạn 15 năm. Doanh nghiệp cũng được phép trích tối đa 20% thu nhập trước thuế để hình thành Quỹ phát triển khoa học và công nghệ.
Theo ông Tuấn, trong giai đoạn 2020-2025, tổng quy mô các chính sách miễn, giảm và gia hạn thuế hỗ trợ doanh nghiệp ước đạt khoảng 900 nghìn tỷ đồng.
Đánh giá về cải cách hành chính thuế, đại diện VCCI cho biết, khoảng 42% thủ tục hành chính thuế đã được cắt giảm so với năm 2024; chi phí tuân thủ giảm khoảng 51%, tương đương hơn 4.400 tỷ đồng; thời gian giải quyết thủ tục được rút ngắn khoảng 27%. Các nền tảng số như eTax Mobile, hóa đơn điện tử, hoàn thuế điện tử và chatbot hỗ trợ người nộp thuế đang góp phần nâng mức độ hài lòng của người nộp thuế lên 92,3%.
Trong lĩnh vực hải quan, ông Tuấn đánh giá cao quá trình hiện đại hóa với việc triển khai đồng bộ các hệ thống điện tử như VNACCS/VCIS, E-Manifest, nộp thuế điện tử 24/7 và hệ thống quản lý giám sát tự động tại kho, bãi, cảng (VASSCM). Hiện nay, 100% thủ tục hải quan đã được thực hiện bằng phương thức điện tử.
DOANH NGHIỆP VẪN CHỊU ÁP LỰC LỚN
Bên cạnh những kết quả tích cực, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, doanh nghiệp cũng đang phải thích ứng với nhiều thay đổi mới trong quản lý thuế.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc từng bước bỏ cơ chế thuế khoán đối với hộ kinh doanh có doanh thu lớn, chuyển sang phương thức quản lý minh bạch hơn thông qua hóa đơn điện tử và sổ sách kế toán. Theo đó, hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên trong một số lĩnh vực như bán lẻ, ăn uống, lưu trú sẽ phải sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền.
Đối với thương mại điện tử, các sàn giao dịch sẽ thực hiện khấu trừ và nộp thuế thay cho người bán theo quy định mới; các nhà cung cấp nước ngoài có hoạt động kinh doanh tại Việt Nam cũng phải kê khai trực tiếp thông qua cổng thông tin điện tử của cơ quan thuế.
"Xu hướng quản lý hiện nay là chuyển mạnh sang hậu kiểm, với nguyên tắc “tự khai, tự nộp, tự chịu trách nhiệm”. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động hơn trong việc lưu trữ hồ sơ, chứng từ và tuân thủ quy định pháp luật", ông Tuấn cho biết.
Theo khảo sát của VCCI, vẫn còn 73,3% hộ kinh doanh cho rằng các vấn đề pháp lý là áp lực lớn nhất đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh; 71,2% gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử. Trong khi đó, hệ thống văn bản pháp luật về thuế vẫn thay đổi khá nhanh, khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ gặp khó khăn trong việc cập nhật và thực hiện.
Trong lĩnh vực hải quan, mặc dù bức tranh chung rất tích cực nhưng vẫn còn những dư địa cải cách. Hoạt động kiểm tra chuyên ngành cần tiếp tục được đơn giản hóa để rút ngắn thời gian thông quan. Khung pháp lý cho thương mại điện tử xuyên biên giới và một số quy định liên quan đến đại lý hải quan cũng cần tiếp tục được hoàn thiện.
Từ thực tế trên, đại diện VCCI kiến nghị cơ quan quản lý chuyển từ tư duy “tăng yêu cầu tuân thủ” sang “hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ và giảm rủi ro”. Theo đó, cần phát triển các công cụ tuân thủ có chi phí thấp, dễ sử dụng; ổn định và hợp nhất hệ thống văn bản pháp luật thuế; tiếp tục minh bạch hóa, rút ngắn thời gian hoàn thuế giá trị gia tăng; đồng thời đẩy mạnh xây dựng hải quan số, hải quan phi giấy tờ và cải cách thực chất hoạt động kiểm tra chuyên ngành.
Cuối cùng, ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh thông điệp: “Chính sách mở đường – doanh nghiệp cất cánh”. Theo ông, chính sách trong giai đoạn mới cần được xây dựng theo ba định hướng xuyên suốt là khuyến khích phát triển, tăng cường hỗ trợ và giảm rủi ro cho doanh nghiệp. “Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu chính sách mà là khoảng cách giữa thiết kế chính sách và quá trình thực thi”, ông Tuấn nói.