Những người kiến tạo hạ tầng vô hình cho xã hội

Khi Walt Disney qua đời năm 1966, nước Mỹ không chỉ tiễn biệt người sáng lập một tập đoàn giải trí. Người ta nhắc nhiều hơn đến ảnh hưởng mà ông để lại trong ký ức của nhiều thế hệ. Disney tạo ra những bộ phim hoạt hình nổi tiếng, nhưng điều khiến ông trở thành một biểu tượng văn hoá lại là niềm tin vào điều tốt đẹp, tinh thần lạc quan và khát vọng biến giấc mơ thành hiện thực.

Ngày nay, giá trị của The Walt Disney Company có thể được đo bằng hàng trăm tỷ USD. Nhưng di sản lớn nhất của Walt Disney vẫn là những câu chuyện, biểu tượng và cảm xúc mà hàng triệu người mang theo trong suốt đời mình. Có những ảnh hưởng không thể đo bằng doanh thu hay giá cổ phiếu, chúng tồn tại trong cách con người suy nghĩ, hành động và nhìn nhận thế giới.

Câu chuyện ấy khiến tôi nghĩ nhiều về một loại tài sản đặc biệt. Nó không nằm trong báo cáo tài chính, không được xây bằng bê tông hay thép, nhưng quyết định khả năng gắn kết và phát triển của một cộng đồng. Đó là niềm tin. Và trong việc hình thành thứ tài sản vô hình ấy, doanh nhân và nhà báo gần gũi với nhau hơn chúng ta vẫn nghĩ.

NHỮNG NGƯỜI TẠO RA NHIỀU GIÁ TRỊ HƠN LỢI NHUẬN

Henry Ford không phát minh ra ô tô, nhưng ông góp phần thay đổi cách con người lao động và sản xuất trong thời đại công nghiệp. Soichiro Honda trở thành biểu tượng cho tinh thần cải tiến không ngừng của nước Nhật sau chiến tranh. Steve Jobs để lại nhiều sản phẩm công nghệ mang tính cách mạng, nhưng điều được nhắc đến nhiều nhất ở ông lại là niềm tin rằng công nghệ có thể kết hợp với nghệ thuật để tạo nên những trải nghiệm nhân văn hơn.

Điểm chung của những con người ấy không nằm ở sản phẩm cụ thể họ tạo ra, mà ở hệ giá trị họ khơi dậy. Ford đại diện cho tinh thần công nghiệp hiện đại, Honda cho ý chí vươn lên từ đổ nát, Jobs cho sức mạnh của sáng tạo. Những giá trị ấy vượt khỏi phạm vi DN để trở thành văn hoá xã hội.

Việt Nam hơn ba mươi năm đổi mới cũng chứng kiến những câu chuyện tương tự. Khi công nghệ thông tin còn xa lạ, những người tiên phong của FPT đã góp phần gieo vào xã hội niềm tin rằng tri thức và công nghệ có thể trở thành động lực phát triển quốc gia. Các dự án công nghiệp công nghệ cao của khu vực tư nhân sau này cũng mở ra những cuộc tranh luận mới về khát vọng vươn lên của nền kinh tế.

Một sản phẩm có thể bị thay thế, một DN có thể thay đổi theo thời gian. Nhưng khát vọng, niềm tin hay cách nhìn mới về tương lai mà doanh nhân khơi gợi trong xã hội thường có tuổi thọ dài hơn rất nhiều.

Nhưng niềm tin, cũng như ký ức, không tự hình thành. Nó cần được kể lại, phản biện, kiểm chứng và lưu giữ. Đó là lúc vai trò của báo chí xuất hiện.

NGƯỜI LƯU GIỮ KÝ ỨC CỦA NỀN KINH TẾ

Mỗi khi xem lại những tờ báo cũ từ những năm đầu Đổi mới, tôi thường có một cảm giác rất đặc biệt. Trong những trang báo đã ngả màu, có DN chỉ xuất hiện trong một mẩu tin ngắn, một bài phỏng vấn vài trăm chữ hay một bức ảnh đen trắng đặt khiêm tốn ở góc trang. Khi đó, không ai biết rằng vài chục năm sau, có những cái tên sẽ trở thành DN hàng đầu của nền kinh tế.

Lịch sử kinh doanh không chỉ được lưu trong hồ sơ nội bộ hay báo cáo thường niên. Một phần lịch sử ấy nằm trên các trang báo: ngày một nhà máy khánh thành, một sản phẩm mới ra đời, một DN lần đầu xuất khẩu hàng hoá, hay một doanh nhân công khai chia sẻ giấc mơ của mình với công chúng.

Nghĩ cho cùng, báo chí không chỉ ghi nhận sự kiện. Báo chí góp phần quyết định điều gì sẽ được xã hội ghi nhớ. Trong vô số câu chuyện của nền kinh tế, chỉ một số ít trở thành ký ức chung của cộng đồng. Sự lựa chọn ấy không đơn thuần là công việc biên tập. Đó còn là một hành vi văn hoá.

Nhưng niềm tin, cũng như ký ức, không tự hình thành. Nó cần được kể lại, phản biện, kiểm chứng và lưu giữ. Đó là lúc vai trò của báo chí xuất hiện”.

Vì thế, giá trị của báo chí vượt xa chức năng cung cấp thông tin. Báo chí quan sát những chuyển động đầu tiên của nền kinh tế thị trường, ghi nhận những thử nghiệm táo bạo của khu vực tư nhân, chứng kiến những thành công, thất bại và những lần đứng dậy của doanh nhân Việt Nam. Theo thời gian, những bài báo ấy trở thành một phần ký ức của nền kinh tế.

Ở góc độ đó, báo chí và DN có một điểm tương đồng thú vị. DN tạo ra những giá trị mới cho xã hội, còn báo chí giúp các giá trị ấy có một đời sống dài hơn là chính thời điểm chúng xuất hiện. Sản phẩm có thể biến mất, mô hình kinh doanh có thể không còn phù hợp, nhưng câu chuyện về những nỗ lực khai phá, những bài học thành công hay thất bại vẫn tiếp tục sống trong ký ức xã hội.

Báo chí giúp xã hội hiểu mình đã đi qua đâu, đang đứng ở đâu và điều gì đáng để tiếp tục gìn giữ. Nhưng vai trò ấy đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Chưa bao giờ con người tiếp cận được nhiều thông tin như hôm nay. Và cũng chưa bao giờ niềm tin trở nên mong manh đến vậy.

THỜI ĐẠI DƯ THỪA THÔNG TIN, KHAN HIẾM NIỀM TIN

Lịch sử nhân loại chưa từng chứng kiến một thời đại nào mà thông tin lại dồi dào như hiện nay. Công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang mở rộng khả năng tạo ra, phân phối và tiếp nhận thông tin với tốc độ chưa từng có.

Nhưng cùng lúc đó, thế giới lại đối mặt với một nghịch lý khác: Thông tin ngày càng nhiều hơn, trong khi niềm tin ngày càng mong manh hơn. Tin giả lan truyền nhanh. Hình ảnh, video hay phát ngôn do AI tạo ra ngày càng khó phân biệt với thực tế. Những chiến dịch thao túng thông tin có thể tác động tới thị trường tài chính, danh tiếng DN, thậm chí cả quyết định chính trị. Trong một môi trường mà ai cũng có thể trở thành nhà xuất bản, việc xác định điều gì đáng tin trở thành thách thức lớn hơn bao giờ hết.

Đó không chỉ là câu chuyện của truyền thông. Mọi giao dịch kinh tế đều được xây dựng trên một nền tảng vô hình là niềm tin. Người tiêu dùng lựa chọn một sản phẩm vì họ tin vào chất lượng. Nhà đầu tư bỏ vốn vì họ tin vào triển vọng tương lai. Người lao động gắn bó vì họ tin vào những giá trị mà tổ chức theo đuổi. Khi niềm tin suy giảm, chi phí cho mọi giao dịch đều tăng lên. Xã hội trở nên thận trọng hơn, nghi ngờ hơn và kém hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh đó, DN và báo chí gặp nhau ở cùng một điểm. Giá trị của DN từng được đánh giá chủ yếu qua doanh thu, lợi nhuận hay thị phần. Ngày nay, đạo đức kinh doanh, trách nhiệm xã hội, tính minh bạch và năng lực quản trị đang trở thành những tiêu chí ngày càng quan trọng. Một DN có thể mất hàng chục năm để xây dựng uy tín nhưng chỉ cần vài ngày, thậm chí vài giờ, để đánh mất niềm tin của khách hàng và nhà đầu tư.

Báo chí cũng đối diện với bài toán tương tự. Khi thông tin xuất hiện ở khắp nơi, lợi thế lớn nhất của một cơ quan báo chí không còn nằm ở tốc độ đưa tin. Điều khiến công chúng quay trở lại với một tờ báo là niềm tin rằng thông tin ấy đã được kiểm chứng, đặt trong bối cảnh phù hợp và xử lý bằng trách nhiệm nghề nghiệp.

Ở một khía cạnh nào đó, DN và báo chí đang cùng quản lý một loại tài sản đặc biệt: Vốn niềm tin. Nó không xuất hiện trên bảng cân đối kế toán, nhưng quyết định khả năng tồn tại lâu dài của cả DN lẫn cơ quan báo chí. Nó được tích luỹ từng ngày bằng những cam kết được thực hiện và những chuẩn mực được bảo vệ nhất quán.

Có lẽ vì thế, những tổ chức bền vững nhất trong thế kỷ XXI không nhất thiết là những tổ chức sở hữu nhiều tài sản nhất, mà là những tổ chức được tin cậy nhiều nhất.

Ở một khía cạnh nào đó, DN và báo chí đang cùng quản lý một loại tài sản đặc biệt: Vốn niềm tin. Nó không xuất hiện trên bảng cân đối kế toán, nhưng quyết định khả năng tồn tại lâu dài của cả DN lẫn cơ quan báo chí. Nó được tích luỹ từng ngày bằng những cam kết được thực hiện và những chuẩn mực được bảo vệ nhất quán. Có lẽ vì thế, những tổ chức bền vững nhất trong thế kỷ XXI không nhất thiết là những tổ chức sở hữu nhiều tài sản nhất, mà là những tổ chức được tin cậy nhiều nhất”.

HẠ TẦNG VÔ HÌNH CỦA MỘT QUỐC GIA

Khi nói về sự phát triển của một quốc gia, chúng ta thường nghĩ đến những thứ hữu hình: Đường cao tốc, sân bay, cảng biển, trung tâm dữ liệu. Nhưng đằng sau mọi nền kinh tế thành công luôn tồn tại một loại hạ tầng khác, ít được nhắc đến hơn nhưng không kém phần quan trọng. Đó là niềm tin.

Không có niềm tin, người tiêu dùng sẽ ngần ngại mua sắm, nhà đầu tư sẽ thận trọng rót vốn, DN sẽ tốn nhiều chi phí hơn để kiểm soát rủi ro. Ngay cả những chính sách đúng đắn cũng khó phát huy hiệu quả nếu không nhận được sự đồng thuận của xã hội. Niềm tin chính là chất kết dính vô hình giúp các mối quan hệ kinh tế và xã hội vận hành thông suốt.

Điều đáng chú ý là niềm tin không tự nhiên xuất hiện. Nó được tích luỹ qua thời gian, được vun đắp bởi hành vi của các cá nhân và tổ chức, đồng thời được bảo vệ bởi những thiết chế mà xã hội lựa chọn để gửi gắm sự tin cậy. Trong số những thiết chế ấy, DN và báo chí có một vị trí đặc biệt.

DN xây dựng niềm tin thông qua sản phẩm, dịch vụ, đạo đức kinh doanh và những cam kết được thực hiện nhất quán. Báo chí làm công việc tương tự theo cách của mình: Bảo vệ sự thật giữa biển thông tin hỗn độn, duy trì chuẩn mực nghề nghiệp, giúp công chúng phân biệt giữa sự thật và sự thao túng, giữa giá trị và thông tin nhiễu.

Một bên tạo ra giá trị mới. Một bên giúp xã hội nhận diện, kiểm chứng và ghi nhớ giá trị ấy. Công việc khác nhau, nhưng đích đến cuối cùng lại có nhiều điểm tương đồng hơn chúng ta tưởng.

Trở lại với câu chuyện của Walt Disney. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua. Những bộ phim cũ đã được làm lại bằng công nghệ mới, những công viên giải trí tiếp tục mở rộng, giá trị thị trường của tập đoàn Disney cũng thay đổi theo từng chu kỳ kinh tế. Nhưng điều còn lại lâu bền nhất vẫn là niềm tin vào những giá trị mà ông đã góp phần gieo vào xã hội.

Đó cũng là điều mà nhiều doanh nhân chân chính theo đuổi, và báo chí chân chính cố gắng gìn giữ. Trong một thế giới dư thừa thông tin nhưng khan hiếm niềm tin, đóng góp lớn nhất của doanh nhân và nhà báo có lẽ không nằm ở những gì họ sản xuất mỗi ngày, mà ở những gì họ bồi đắp cho xã hội theo năm tháng: Niềm tin giữa con người với con người, giữa người dân với DN, giữa công chúng với những nguồn thông tin đáng tin cậy.

Những cây cầu của hạ tầng niềm tin ấy không hiện lên trên bản đồ. Chúng không được xây bằng bê tông, thép hay công nghệ. Nhưng chính chúng mới là hạ tầng vô hình nâng đỡ sự phát triển lâu dài.

Lê Quốc Vinh

Chủ tịch Le Group of Companies