Tháng 6 năm 2026 với những người làm báo hôm nay chắc chắn không giống những tháng 6 đã qua. Một cuộc sắp xếp lớn đang diễn ra trong toàn bộ hệ thống báo chí. Sát nhập, tinh giản, giải thể… trở thành những cụm từ xuất hiện dày đặc từ tòa soạn tới quán café, từ cuộc họp cơ quan đến bữa cơm gia đình. Dù đau đớn nhưng không thể phủ nhận một sự thật: nghề báo đang đi qua một cuộc thanh lọc lớn.
Thừa hay thiếu đều phản ánh sự khủng hoảng của mô hình. Điều còn lại không chỉ là những người “làm được nghề”, mà là những người còn muốn giữ phẩm giá của nghề. Điều đáng nghĩ nhất lúc này có lẽ không chỉ là sự tồn tại của các tòa soạn, mà là sự vững tâm, tinh thần làm báo của những người trong cuộc.
Điều quan trọng trước hết là làm sao để người làm báo tiếp tục nuôi giữ lửa nghề, tiếp tục dấn thân, tiếp tục cống hiến như một lực lượng xung kích của công cuộc đổi mới bằng tất cả niềm tin và năng lực tự thân của họ. Mất mát sẽ không đo đếm được nếu ngọn lửa nghề không còn cháy sáng trong trái tim và trí óc của mỗi người cầm bút.
Bối cảnh hiện tại đặt nhiều người làm báo trước những nghịch lý. Ở nhiều tòa soạn, có sự ra đi của những người làm nghề lâu năm, mang theo vốn sống, chuẩn mực và ký ức nghề nghiệp; nhiều cơ quan báo chí buộc phải ưu tiên tồn tại hơn là theo đuổi lý tưởng nghề. Áp lực tốc độ, lượt xem và thuật toán khiến báo chí dễ trượt khỏi đường ray của kiểm chứng, phản biện, khai sáng và bảo vệ con người.
Điều đáng lo không kém là ở đâu đó, nghề báo đang được trao lại cho những cá nhân coi đây chỉ là một công việc truyền thông đơn thuần, thay vì một nghề nghiệp mang trách nhiệm xã hội sâu sắc.
GIÁ TRỊ KHÔNG THỂ THAY THẾ CỦA BÁO CHÍ LÀ SỰ TIN CẬY CỦA CÔNG CHÚNG
Khi niềm tin xã hội vào báo chí có dấu hiệu suy giảm, người làm báo buộc phải tự trả lời cho mình nhiều câu hỏi khó.
Công chúng đang bơi trong biển thông tin nhưng vẫn thiếu những địa chỉ đáng tin cậy. Và đó chính là điều chỉ có thể trông đợi ở báo chí chân chính. Một tòa soạn không chỉ tồn tại nhờ tòa nhà, giấy phép hay bộ máy, mà trước hết ở đội ngũ những con người luôn tin và sẵn sàng bảo vệ sự thật cùng lòng tử tế bằng ngòi bút của mình.
Các thế hệ nhà báo đi trước từng hy sinh xương máu, thiếu thốn, gian khổ để làm nghề và giữ nghề. Họ đi bộ dọc Trường Sơn, viết dưới bom đạn, sống và chết với một niềm tin mãnh liệt: Viết để phục vụ đất nước, phục vụ con người, bảo vệ sự thật. Chính điều đó giúp họ vượt qua mọi cám dỗ vật chất.
Hôm nay, điều kiện làm báo thuận lợi hơn nhiều, nhưng người làm báo lại phải đấu tranh dữ dội với chính mình để giữ lửa nghề. Mỗi ngày mở mắt ra là áp lực lượt xem, sức ép thương mại, nhịp độ tin tức chóng mặt, sự cạnh tranh của mạng xã hội và AI. Trong khi đó, nguy cơ thỏa hiệp với sự dễ dãi và cảm giác hoang mang về giá trị thật của nghề vẫn âm ỉ trong lòng không ít người.
Nhìn ra thế giới, các tòa soạn lớn đã đi qua giai đoạn hoảng sợ trước AI. Họ thiết lập một lằn ranh rõ ràng: Giao cho máy móc phần việc của máy móc, và trả lại cho nhà báo phần việc của con người - đạo đức, sự thấu cảm và năng lực kiểm chứng. AI không chịu trách nhiệm đạo đức, thuật toán không có lương tri, và mạng xã hội không bao giờ đặt lợi ích công chúng lên trước hết.
Cuộc đua hiện nay không phải là tòa soạn nào có AI viết nhanh hơn, mà là tòa soạn nào sở hữu những nhà báo có năng lực thẩm định sắc bén hơn. Nếu trước kia, khó nhất là chịu đựng gian khổ để làm báo, thì hôm nay khó hơn là vượt qua sự nhiễu loạn để giữ vững cốt cách nhà báo. Vì thế, những đòi hỏi về bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp chưa bao giờ cũ
Cuộc đua hiện nay không phải là tòa soạn nào có AI viết nhanh hơn, mà là tòa soạn nào sở hữu những nhà báo có năng lực thẩm định sắc bén hơn. Nếu trước kia, khó nhất là chịu đựng gian khổ để làm báo, thì hôm nay khó hơn là vượt qua sự nhiễu loạn để giữ vững cốt cách nhà báo. Vì thế, những đòi hỏi về bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp chưa bao giờ cũ.
Báo chí phải quay trở lại với giá trị cốt lõi của mình: Sự đáng tin.
Khái niệm “Bút sắc, lòng trong” mà nhà báo Hữu Thọ từng nhấn mạnh vẫn nguyên giá trị với người làm báo hôm nay, đặc biệt với người trẻ, để ngòi bút không bị bẻ gãy bởi cuộc đua tốc độ, thị hiếu hay lợi ích trước mắt. Không chỉ là sự hoài niệm quá khứ, những ký ức nghề nghiệp ấy cần được lưu giữ để nhắc nhở các thế hệ hôm nay về lý tưởng nghề và khát vọng sáng tạo. Trong mọi biến động, chỉ khi người làm báo giữ được lòng trung thực, sự tử tế và trách nhiệm với xã hội thì nghề báo mới thực sự được phát huy, và công chúng mới còn tin vào những sản phẩm báo chí.
HỆ SINH THÁI MỚI CỦA BÁO CHÍ VÀ DOANH NGHIỆP
Mối quan hệ giữa báo chí và doanh nghiệp cũng đang thay đổi mạnh mẽ. Trước đây, đó gần như là quan hệ cộng sinh: doanh nghiệp cần báo chí để xây dựng uy tín, thương hiệu; báo chí cần doanh nghiệp như nguồn quảng cáo và đồng hành phát triển. Nhưng hôm nay, cả hai cùng bước vào thời kỳ khó khăn.
Quan hệ “win-win” dần bị thay bằng trạng thái dè dặt và thực dụng hơn. Doanh nghiệp thắt chặt ngân sách truyền thông, không còn xem báo chí là kênh ảnh hưởng duy nhất. Trong khi đó, nhiều cơ quan báo chí bị cuốn vào áp lực thương mại hóa quá mạnh, phải tự xoay xở nguồn thu trong bối cảnh quảng cáo ngày càng bị các nền tảng công nghệ lớn hút mất.
Đáng tiếc là khi mỗi bên đều “tự bươn chải”, các giá trị lâu dài dễ bị thay thế bằng lợi ích ngắn hạn. Doanh nghiệp ưu tiên hiệu quả tức thời, còn báo chí ưu tiên tồn tại trước mắt. Dẫu vậy, một quan hệ lành mạnh giữa báo chí và doanh nghiệp hơn bao giờ hết cần được xác lập rõ ràng: đó không phải quan hệ mua - bán, cũng không phải sự lệ thuộc lợi ích, mà là sự đồng hành dựa trên uy tín, trách nhiệm xã hội và giá trị thật. Bởi một nền báo chí yếu kém không đem lại lợi ích cho doanh nghiệp. Và một cộng đồng doanh nghiệp thiếu minh bạch cũng không thể tạo ra môi trường lành mạnh cho báo chí phát triển.
Một tòa soạn chỉ biết chạy theo lưu lượng và doanh thu thì sớm muộn cũng bị công chúng quay lưng. Sự quay lưng ấy thực chất phản ánh một xu hướng lớn của báo chí toàn cầu. Kỷ nguyên “làm báo miễn phí đổi lấy lượt xem để bán quảng cáo” đang dần khép lại. Báo chí thế giới đang chuyển mạnh sang mô hình thu phí người đọc. Khi độc giả sẵn sàng trả tiền, họ chỉ trả cho những nội dung thực sự chất lượng, chuyên sâu và đáng tin cậy.
Có thể nói, báo chí và doanh nghiệp hôm nay đều đang học cách tồn tại trong một hệ sinh thái mới - nơi tiền quảng cáo hay lượng truy cập không thể thay thế được niềm tin, thứ tài sản quý giá nhất.
NGHỀ BÁO KHÔNG CHỈ LÀ MỘT DANH XƯNG, ĐÓ LÀ MỘT HỆ GIÁ TRỊ
Đây là điều tôi, một người có hơn 30 năm lăn lộn trong nghề, muốn nói với các bạn sinh viên báo chí hôm nay.
Các bạn đã phải thi điểm rất cao mới có cơ hội bước vào trường báo. Nhưng khi ra trường, rất nhiều người có thể sẽ không còn cơ hội bước vào một tòa soạn theo cách truyền thống, bởi biên chế đang thu hẹp, nhiều cơ quan báo chí sáp nhập, cơ hội tuyển dụng ngày càng ít đi.
Nhưng không vào được một tòa soạn không có nghĩa là thất bại với nghề báo. Bởi một xã hội hiện đại luôn cần những người biết làm báo đúng nghĩa. Những kỹ năng quan sát, kiểm chứng, đặt câu hỏi, kể chuyện, hiểu con người, bảo vệ sự thật… vẫn có giá trị ở rất nhiều môi trường như truyền thông, sáng tạo nội dung, xuất bản, nghiên cứu, phát triển cộng đồng hay các tổ chức xã hội. Điều quan trọng là giữ được phẩm chất nghề nghiệp ngay cả khi không thuộc biên chế một tòa soạn nào.
Không có danh “nhà báo”, nhưng tinh thần trung thực, độc lập, có trách nhiệm với thông tin, khả năng phân biệt thật - giả và kể những câu chuyện có chiều sâu nhân văn vẫn luôn được coi trọng, đặc biệt trong thời đại AI và mạng xã hội. Có thể nghề báo hôm nay không còn đảm bảo cho chúng ta sự ổn định hay hào quang như nhiều người từng hình dung. Một nghề vốn chưa bao giờ dễ sống, giờ sẽ còn khó khăn hơn trước rất nhiều. Nhưng khi thật sự yêu nghề, thì những gì nghề cho ta - bản lĩnh, sự nhạy cảm xã hội, khả năng nhìn thấy con người phía sau sự kiện - sẽ suốt đời “làm bạn” với ta.
Chỉ khi tạo được sự khác biệt về độ tin cậy, chiều sâu và trách nhiệm xã hội, báo chí mới khiến công chúng thấy mình cần thiết và không thể thiếu. Khó khăn sẽ mở ra cơ hội Nghề báo đang cần một định nghĩa mới. Báo chí phải quay trở lại với giá trị cốt lõi của mình: Sự đáng tin. Bài học lớn nhất lúc này có lẽ là không thể tiếp tục sống bằng quán tính của quá khứ. Những gì từng làm nên vị thế báo chí như độc quyền thông tin, tốc độ đưa tin hay sức ảnh hưởng một chiều đều đã thay đổi. Trong thời đại ai cũng có thể đưa tin, tạo nội dung bằng AI hay mạng xã hội, công chúng không thiếu thông tin nữa. Vì thế, báo chí phải thay đổi sâu sắc, không chỉ chạy đua “nhiều hơn” mà phải “tốt hơn”: Ít tin vô nghĩa hơn, nhiều giá trị hơn; ít giật gân hơn, nhiều kiểm chứng hơn; ít chạy theo thuật toán hơn, nhiều dấn thân hơn.
Báo chí phải thay đổi sâu sắc, không chỉ chạy đua “nhiều hơn” mà phải “tốt hơn”: Ít tin vô nghĩa hơn, nhiều giá trị hơn; ít giật gân hơn, nhiều kiểm chứng hơn; ít chạy theo thuật toán hơn, nhiều dấn thân hơn.
Bên cạnh đó, báo chí toàn cầu cũng đang đối mặt với hội chứng “né tránh tin tức”, khi công chúng đã quá mệt mỏi với những thông tin tiêu cực. Vì vậy, thế giới đang hướng tới “báo chí giải pháp” - không chỉ phanh phui bóng tối mà còn kiến tạo lối thoát và hàn gắn xã hội. Nếu chỉ dựa vào hào quang cũ, bộ máy cũ hay cách làm cũ, báo chí sẽ ngày càng xa công chúng và xa chính mình. Một bài báo có chiều sâu, tử tế và đáng tin giữa thời buổi con người dễ dàng thỏa hiệp thực sự có giá trị lâu dài hơn hàng trăm nội dung gây ồn ào trong vài giờ. Bài học lớn nhất vì thế không phải làm sao để báo chí “ồn ào” hơn, mà là làm sao để báo chí đáng tin hơn. Báo chí muốn tồn tại phải đồng hành cùng sự thật, đầu tư chiều sâu và luôn đặt con người ở trung tâm. Khó khăn, vì thế, cũng chính là cơ hội để báo chí khẳng định lại vai trò của mình.
Kim Hoa
Nguyên Giám đốc Bảo tàng báo chí
