Không chỉ là những chuyến đi để ngắm cảnh, nghỉ dưỡng, du lịch tình nguyện đã và đang mở ra một cách tiếp cận mới đầy nhân văn. Du lịch chính để sẻ chia và lan tỏa yêu thương. Ở đó, mỗi bước chân của du khách không chỉ in dấu trên những con đường, bản làng mà còn gieo lại những hạt mầm tri thức, niềm tin và hy vọng cho cộng đồng địa phương. Chính những giá trị đó đã vượt xa khuôn khổ một kỳ nghỉ - là sự bền vững, là tương lai cùng nhau kiến tạo.
VĂN HOÁ DU LỊCH TÌNH NGUYỆN
Vào tháng 5/2023, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 82 về những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nhằm đẩy nhanh phục hồi, tăng tốc phát triển du lịch hiệu quả và bền vững. Trong đó, phương châm “Sản phẩm đặc sắc, dịch vụ chuyên nghiệp, thủ tục thuận tiện, giá cả cạnh tranh, môi trường vệ sinh sạch đẹp, điểm đến an toàn, văn minh, thân thiện” được nhấn mạnh như kim chỉ nam cho toàn ngành. Yếu tố “môi trường vệ sinh sạch, đẹp” đặc biệt được coi trọng, nhất là tại các điểm đến có cảnh quan thiên nhiên đặc sắc - nơi sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn trở thành bài toán sống còn.
Trong dòng chảy đó, du lịch tình nguyện nổi lên như một mô hình giàu tính nhân văn. Không chỉ dừng lại ở việc tham quan, nghỉ dưỡng, du khách khi tham gia còn trực tiếp chung tay cùng người dân địa phương cải tạo nhà cửa, xây dựng hạ tầng, trồng cây xanh, dọn rác thải. Những hoạt động ấy vừa nâng cao trải nghiệm, vừa góp phần giữ gìn cảnh quan, môi trường.
Các điểm du lịch nếu được giữ gìn hợp lý sẽ thu hút thêm nhiều du khách, tạo nguồn thu nhập ổn định, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Đây cũng là cơ sở hình thành một mô hình du lịch bền vững, trong đó cả du khách và cộng đồng đều được hưởng lợi.
Tiến sĩ Trương Sỹ Vinh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch từng chia sẻ: “Du lịch tình nguyện không chỉ hỗ trợ vật chất, mà còn tạo tác động lâu dài, nâng cao nhận thức, khai thác hợp lý tài nguyên và gìn giữ văn hóa truyền thống, đồng thời giúp người dân có thêm sinh kế bền vững”.
Khác với hoạt động từ thiện chỉ dừng ở việc trao tiền, trao quà, du lịch tình nguyện vẫn giữ đúng bản chất của du lịch như du khách bỏ chi phí, trải nghiệm dịch vụ, sử dụng sản phẩm địa phương. Điểm khác biệt là trong hành trình ấy, họ tình nguyện trở thành người đồng hành trong quá trình phát triển vùng đất, hỗ trợ bà con cả kiến thức lẫn kỹ năng.
Trên mạng xã hội, tổ chức tình nguyện Veo (một trong những đơn vị tiên phong trong cung cấp các sản phẩm du lịch tình nguyện tại Việt Nam) từng đăng tải bài viết: "Có thể bạn đã gom góp được những giải thưởng, công việc ổn định, hay những món đồ đắt tiền trong cuộc đời này… Nhưng đôi khi, những thứ quý giá nhất lại không phải là vật chất hay danh hiệu. Đó là nụ cười thật tươi của em bé vùng cao khi cậu giảng bài, là ánh mắt biết ơn của cô giáo bản khi cậu giúp sơn lại lớp học cũ kỹ, hay cảm giác ấm áp khi được hòa cùng lối sống giản dị, đầy yêu thương của người dân bản địa.
Hành trình tình nguyện sắp tới có thể sẽ không chỉ là cho đi, mà còn là cách để gom góp thêm những trải nghiệm đáng giá, những kỷ niệm không thể mua được bằng tiền".
Một trong những đóng góp đáng ghi nhận của du lịch tình nguyện chính là tập trung vào giáo dục. Các chương trình được tổ chức không chỉ mang lại niềm vui ngắn hạn, mà mở ra cơ hội phát triển dài hạn cho những người yếu thế, cư dân nghèo, thậm chí cả nạn nhân của các vụ lừa đảo. Từ việc học ngoại ngữ, biết cách giao tiếp với khách quốc tế, đến kỹ năng vận hành homestay, làm dịch vụ, tất cả đều giúp bà con nhận ra rằng ngoài việc làm nông, làm nghề truyền thống họ có thêm một con đường mới để phát triển bền vững.
Tiến sĩ Trương Sỹ Vinh cho rằng, để du lịch tình nguyện phát huy đúng giá trị, người tham gia cần hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của mình với cộng đồng. Họ cần được trang bị kỹ năng, kiến thức, đặc biệt là những nguyên tắc của phát triển du lịch bền vững. “Chúng ta nên xây dựng văn hóa du lịch tình nguyện, nhất là với giới trẻ, để hoạt động này không chỉ mang tính giáo dục, hình thành nhân cách tích cực, mà còn đem lại lợi ích thiết thực cho môi trường và cộng đồng địa phương”, ông Vinh nhấn mạnh.
KIẾN TẠO GIÁ TRỊ BỀN VỮNG
Dù tiềm năng lớn, việc triển khai du lịch tình nguyện cũng đối mặt không ít thách thức. Một tổ chức du lịch thiện nguyện trên địa bàn Hà Nội cho biết, quá trình thuyết phục người dân tham gia dự án phụ thuộc nhiều vào nhu cầu và tâm thế thay đổi của họ. Không phải lúc nào sự thuyết phục cũng diễn ra thuận lợi. Khi đã đồng ý, bà con vẫn dễ gặp lúng túng bởi chưa từng có kinh nghiệm làm dịch vụ, từ cách đón tiếp du khách, chuẩn bị chỗ ở cho đến việc nấu nướng, phục vụ.
Trong bối cảnh đó, đội ngũ tình nguyện viên không chỉ hướng dẫn, góp ý, mà còn kiên nhẫn đồng hành, tháo gỡ từng khó khăn. Song sự thay đổi của cộng đồng không đến ngay lập tức. Đó là hành trình dài để định hình tư duy, trang bị kiến thức, bồi đắp thái độ tích cực.
Đôi khi, việc hướng dẫn hay góp ý chưa đủ để người dân sẵn sàng thay đổi. Đó là một hành trình dài nhằm định hình tư duy, bồi đắp kiến thức và kỹ năng, từ cách đón tiếp du khách, chuẩn bị chỗ ở đến nấu ăn, phục vụ.
Sự hỗ trợ không chỉ dừng lại ở vài lần ghé thăm, mà là sự đồng hành bền bỉ. Từ chỗ căn nhà chỉ đơn thuần là nơi sinh sống, mảnh vườn chỉ để chăn nuôi, trồng trọt, dần dần chúng được chuyển hóa thành không gian lưu trú, điểm đến du lịch mang lại nguồn thu nhập mới cho bà con.
Câu chuyện tình nguyện vì thế không còn là “cho con cá”, mà chính là “trao cần câu” sẽ giúp cộng đồng tự tin phát triển du lịch ngay trên quê hương mình, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa, vừa tạo sinh kế bền vững.
Hình thức du lịch tình nguyện vì vậy còn được xem là cầu nối đặc biệt giữa chuyên gia quốc tế, tình nguyện viên trong nước và cộng đồng địa phương. Đây vừa là cơ hội để du khách trải nghiệm và học hỏi, vừa là cách để góp phần xây dựng những dự án phát triển cộng đồng lâu dài, mang đến cơ hội mới cho những người yếu thế trong xã hội.
Phát triển du lịch bền vững không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ môi trường hay duy trì bản sắc văn hóa, mà còn hướng đến sự hài hòa giữa lợi ích kinh tế, cộng đồng và thiên nhiên. Mỗi điểm đến cần được khai thác theo hướng lâu dài, vừa đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách, vừa đảm bảo không làm tổn hại đến hệ sinh thái và đời sống của người dân bản địa. Điều này đòi hỏi sự chung tay từ cả chính quyền, doanh nghiệp lẫn du khách để hình thành một hệ sinh thái du lịch cân bằng, trong đó phát triển gắn liền với trách nhiệm.
Sau cùng, du lịch tình nguyện cần khơi dậy tinh thần tự lực phát triển từ chính những giá trị truyền thống của cộng đồng địa phương. Xu hướng này chỉ thật sự ý nghĩa khi vừa gìn giữ được sự đa dạng sinh học, khai thác hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, vừa lan tỏa những nghĩa cử cao đẹp từ mỗi bước chân du khách.
