Chỉ vài năm trước, các hãng xe truyền thống lao vào cuộc đua điện hóa với tâm thế "không thay đổi sẽ chết". Hàng chục tỷ đô la được đổ vào R&D, xây dựng chuỗi cung ứng pin và thiết kế nền tảng mới. Tuy nhiên, khi tệp khách hàng "tiên phong" đã mua xong, thị trường bỗng đối mặt với rào cản từ người dùng phổ thông trước mức giá đắt đỏ, nỗi lo về phạm vi hoạt động và hạ tầng trạm sạc chưa đồng bộ.
Những khoản lỗ "chảy máu" trên từng chiếc xe xuất xưởng và sự đảo chiều chính sách
Câu chuyện của Ford là minh chứng rõ nét nhất. Phân nhánh xe điện của hãng xe Mỹ này đã trở thành một "hố đen" tài chính khi từng báo lỗ tới 4,7 tỷ USD trong một năm. Có những quý, với số lượng xe giao khiêm tốn, ước tính Ford đã lỗ trung bình khoảng 130.000 USD cho mỗi chiếc EV bán ra. Hệ quả tất yếu, Ford đã phải tuyên bố lùi lại hoặc hủy bỏ các khoản đầu tư trị giá 12 tỷ USD dành cho xe điện để tập trung vào các dòng xe hybrid.
Đồng hương General Motors (GM) hay Stellantis cũng không khá khẩm hơn khi phải âm thầm hủy bỏ các mục tiêu sản xuất hàng trăm ngàn xe điện, trì hoãn mở rộng nhà máy nhằm "bảo vệ biên lợi nhuận" trước áp lực chi phí quá lớn.
Vốn nổi tiếng với sự cẩn trọng, Honda từng phác họa một tương lai hoành tráng với dòng xe thuần điện "0 Series". Thế nhưng, hãng xe Nhật Bản vừa gây chấn động khi tuyên bố hủy bỏ hoàn toàn kế hoạch sản xuất 3 mẫu xe điện chiến lược tại Bắc Mỹ, đồng thời chính thức từ bỏ mục tiêu khai tử động cơ đốt trong vào năm 2040.
Honda dự báo sẽ phải gánh khoản lỗ lên tới 16 tỷ USD trong hai năm tới từ việc đại tu chiến lược EV, đẩy tập đoàn đối mặt với khoản lỗ thường niên đầu tiên trong suốt 70 năm lịch sử. Thà cắt lỗ đau một lần, còn hơn "chảy máu" âm ỉ.
Sự thoái lui không chỉ đến từ áp lực thị trường mà còn từ việc các chính sách hỗ trợ vĩ mô đang bị thu hồi. Tại Mỹ, chính phủ đã chấm dứt các khoản tín dụng thuế liên bang cho xe điện, cắt giảm ngân sách hạ tầng trạm sạc và nới lỏng các tiêu chuẩn khí thải. Ở bên kia bờ đại dương, Liên minh châu Âu (EU) cũng bắt đầu nhượng bộ, làm suy yếu các mục tiêu khí thải khắt khe.
Mất đi "bầu sữa" chính sách, hàng loạt ông lớn châu Âu phải lùi bước. Mercedes-Benz và Volvo Cars đã chính thức cắt giảm các mục tiêu thuần điện, thừa nhận xe động cơ đốt trong và xe hybrid vẫn sẽ chiếm tỷ trọng lớn trong nửa sau thập kỷ. Tương tự, Tập đoàn Volkswagen cũng quyết định hủy bỏ dự án siêu nhà máy EV trị giá 2,2 tỷ USD tại Đức.
Ngoài ra cũng không thể không nhắc tới một nguyên nhân khác khiến các hãng xe truyền thống "chảy máu" tài chính đến từ cuộc chiến giá cả khốc liệt. Khi nhu cầu hạ nhiệt, Tesla liên tục tung ra các đợt giảm giá mạnh tay để giữ thị phần. Cùng lúc đó, làn sóng xe điện Trung Quốc, dẫn đầu là BYD, tràn ngập thị trường với mức giá không tưởng nhờ lợi thế kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng từ khai thác lithium đến sản xuất pin.
Các hãng xe di sản bị dồn vào chân tường: Nếu không giảm giá, họ sẽ mất thị phần; nếu giảm giá, biên lợi nhuận vốn đã mỏng manh sẽ lập tức biến thành những khoản lỗ tỷ đô.
Xe siêu sang cũng không ngoại lệ: Khi "cảm xúc" lên tiếng
Kịch bản quay xe không chỉ xảy ra ở phân khúc phổ thông mà đang lan rộng khắp giới xe siêu sang. BMW (công ty mẹ của Rolls-Royce) mới đây xác nhận hãng xe siêu sang Rolls-Royce sẽ tiếp tục sản xuất xe động cơ xăng V12 sau năm 2030, đi ngược lại với cam kết điện hóa hoàn toàn trước đó. Ngay cả những cái tên như Bentley, Lotus, Audi hay Porsche cũng chọn cách hạ thấp mục tiêu, kéo dài vòng đời của xe hybrid cắm sạc (PHEV) qua thập kỷ tiếp theo.
Nguyên nhân chí mạng đằng sau sự quay lưng này được CEO Lamborghini, Stephan Winkelmann, chỉ rõ khi hãng quyết định biến mẫu Lanzador thành xe PHEV thay vì thuần điện vào năm 2030: "Sự thiếu vắng tiếng gầm rú và độ rung cảm đặc trưng của động cơ đốt trong khiến khách hàng chối từ xe điện." Ferrari cũng đồng tình với triết lý này. Dù vẫn tung ra mẫu xe điện đầu tiên vào tháng 5 tới, hãng ngựa chồm nước Ý đã cắt giảm một nửa mục tiêu sản xuất EV năm 2030, khẳng định sẽ không bao giờ ép buộc những người hâm mộ phải từ bỏ âm thanh đầy mê hoặc của khối động cơ xăng truyền thống.
Sự trở lại của "kẻ chậm chân" và lối rẽ Hydrogen
Nghịch lý lớn nhất của thị trường hiện tại là sự "trỗi dậy" ngọt ngào của xe Hybrid (HEV/PHEV). Trong khi nhiều đối thủ chật vật gánh lỗ, Toyota – thương hiệu từng bị chỉ trích kịch liệt vì sự bảo thủ – lại đang liên tiếp phá kỷ lục lợi nhuận, minh chứng cho việc người tiêu dùng vẫn coi hybrid là giải pháp thực dụng và kinh tế nhất.
Bên cạnh đó, thay vì đặt trọn ván cược vào xe chạy pin, những gã khổng lồ Nhật Bản như Toyota và Honda đang bền bỉ đi con đường dài với pin nhiên liệu Hydro (FCEV). Với ưu điểm tiếp nhiên liệu nhanh chóng, tầm hoạt động xa và không suy giảm hiệu suất trong thời tiết lạnh giá, pin nhiên liệu Hydro đang từng bước được chuẩn bị để trở thành "mảnh ghép" bù đắp cho những điểm yếu chí mạng của pin Lithium-ion.
Cái giá 75 tỷ USD: Tương lai nào cho xe điện?
Thực tế này không đồng nghĩa với dấu chấm hết cho xe điện. Điện hóa và tiến tới không phát thải vẫn là đích đến cuối cùng, nhưng lộ trình đã không còn là một cuộc chạy nước rút.
Các thống kê mới nhất chỉ ra rằng sự chệch nhịp trong chiến lược EV, bao gồm việc hủy bỏ các đợt ra mắt xe và thay đổi kế hoạch đầu tư, đã khiến toàn ngành công nghiệp ô tô toàn cầu bốc hơi ít nhất 75 tỷ USD chỉ trong năm qua.
Kỷ nguyên sắp tới sẽ không còn những tuyên bố “đao to búa lớn”, các hãng xe đang buộc phải lùi một bước, duy trì dòng tiền từ động cơ đốt trong và hybrid, đồng thời song song phát triển các nguồn năng lượng thay thế, nhằm nuôi dưỡng giấc mơ xanh một cách bền vững trong lúc chờ đợi thị trường thực sự chín muồi.
