Một số nghiên cứu cho thấy những người thường xuyên dựa vào các công cụ như ChatGPT có thể gặp khó khăn hơn trong việc duy trì sự tập trung, ghi nhớ thông tin, suy nghĩ phản biện và đưa ra ý tưởng mới.
Các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo rằng AI có thể làm mất đi những ma sát nhận thức. Dù khoa học vẫn còn ở giai đoạn đầu và chưa có kết luận cuối cùng, nhiều chuyên gia cho rằng đây là mối lo ngại đáng được xem xét nghiêm túc.
Adam Green, giáo sư khoa học thần kinh tại Đại học Georgetown, cho rằng AI đang đảm nhận nhiều công việc từng đòi hỏi con người phải suy nghĩ và động não. Khi không còn thường xuyên thực hiện những hoạt động đó, khả năng tư duy tương ứng cũng có thể dần suy giảm.
Điều đáng nói là AI ngày càng khó tránh khỏi. Ngay cả khi không sử dụng ChatGPT hay Claude, chúng ta vẫn bắt gặp các câu trả lời do AI tạo ra trên Google hoặc được tích hợp sẵn trên điện thoại và các ứng dụng hàng ngày.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa AI chắc chắn gây hại. Jared Benge, nhà tâm lý học thần kinh tại Đại học Texas ở Austin, cho rằng công nghệ tự thân không tốt cũng không xấu. Nếu AI giúp giảm tải những công việc đơn giản để chúng ta tập trung vào những nhiệm vụ quan trọng hơn, nó hoàn toàn có thể mang lại lợi ích cho não bộ.
Dù vậy, cách chúng ta sử dụng AI sẽ quyết định kết quả cuối cùng. Và đó là lý do nhiều chuyên gia cho rằng đã đến lúc cần suy nghĩ kỹ hơn về vai trò của AI trong cuộc sống.
Theo Green, AI là công cụ ủy thác mạnh mẽ nhất từng xuất hiện. Nó giúp chúng ta có kết quả tốt hơn với ít công sức hơn, bài viết hay hơn, bài thuyết trình đẹp hơn, ý tưởng được hoàn thiện nhanh hơn.
Nhưng chính quá trình vật lộn để suy nghĩ, thử sai và tự tìm ra lời giải mới là điều giúp bộ não phát triển. Ông ví điều đó như đến phòng gym nhưng để một robot nâng tạ thay mình. Kết quả vẫn có, nhưng sự rèn luyện thì không. Vậy làm sao để sử dụng AI mà vẫn giúp não bộ được rèn luyện?
ĐỪNG TIN AI MỘT CÁCH TUYỆT ĐỐI
Một nghiên cứu gần đây cho thấy những người sử dụng AI thường xuyên có kết quả thấp hơn đáng kể trong các bài kiểm tra tư duy phản biện. Nguyên nhân có thể là do họ đã quen dựa vào AI để phân tích, đánh giá và đưa ra kết luận thay cho mình.
Thậm chí, nhiều người còn tin tưởng câu trả lời của AI hơn chính suy nghĩ và trực giác của bản thân, ngay cả trong những trường hợp AI đưa ra thông tin không chính xác.
Các nhà nghiên cứu tại Đại học Pennsylvania gọi hiện tượng này là đầu hàng nhận thức, khi con người từ bỏ vai trò đánh giá và phán đoán của chính mình để mặc cho công nghệ quyết định.
Rủi ro này càng lớn khi phải tiếp cận những lĩnh vực còn xa lạ. Một nghiên cứu của Microsoft Research cho thấy con người dễ bị ảnh hưởng bởi các câu trả lời của AI nhất khi không có đủ kiến thức nền để kiểm chứng chúng.
Hank Lee, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon và là đồng tác giả nghiên cứu, cho rằng đây chính là điểm nguy hiểm nhất của công nghệ này. Khi thiếu chuyên môn để đánh giá chất lượng của câu trả lời, rất khó nhận ra đâu là thông tin hữu ích và đâu là những nhận định sai lệch nhưng được trình bày một cách đầy thuyết phục.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là tránh sử dụng AI, mà là không xem những gì AI nói như một sự thật mặc định. Nếu một câu trả lời đến từ một người lạ trên đường phố, chắc chắn sẽ cần cân nhắc và kiểm chứng trước khi tin tưởng. AI cũng nên được nhìn nhận theo cách tương tự.
Đặc biệt với những chủ đề chưa hiểu rõ, việc hình thành nhận định ban đầu bằng kiến thức và suy nghĩ của chính mình vẫn rất cần thiết. Sau đó, AI có thể được sử dụng như một công cụ để phản biện, bổ sung góc nhìn hoặc kiểm tra lại lập luận đã có. Khi đó, AI đóng vai trò hỗ trợ quá trình tư duy thay vì thay thế hoàn toàn nó.
TĂNG MA SÁT TRONG QUÁ TRÌNH HỌC HỎI
Barbara Oakley, giáo sư danh dự ngành kỹ thuật tại Đại học Oakland (Mỹ), chuyên gia nghiên cứu về cách bộ não học tập, cho rằng con người thường nhầm lẫn giữa việc nhìn thấy thông tin và thực sự ghi nhớ nó. Chỉ vì một nội dung xuất hiện trước mắt không có nghĩa nó đã được lưu trữ trong trí nhớ dài hạn.
Một số nghiên cứu ban đầu cho thấy việc phụ thuộc quá nhiều vào AI có thể ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ. Một khảo sát với 494 sinh viên ghi nhận rằng những người sử dụng ChatGPT thường xuyên hơn cũng có xu hướng cho biết họ gặp nhiều vấn đề về trí nhớ hơn.
Dù đây mới chỉ là những đánh giá mang tính chủ quan và chưa đủ để đưa ra kết luận chắc chắn, các nghiên cứu khác vẫn cho thấy một tín hiệu đáng chú ý rằng bộ não tiếp thu thông tin hiệu quả hơn khi phải chủ động tham gia vào quá trình học tập thay vì chỉ tiếp nhận câu trả lời có sẵn.
Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy chỉ cần dành một chút thời gian tự suy nghĩ hoặc thử giải quyết vấn đề trước khi tìm đến chatbot AI cũng có thể giúp việc học trở nên hiệu quả hơn. Điều này cho thấy quá trình vật lộn với một câu hỏi, dù ngắn ngủi, vẫn có giá trị riêng đối với việc ghi nhớ và hiểu kiến thức.
Vì vậy, khi sử dụng AI để tìm hiểu những thông tin cần nhớ lâu, điều quan trọng là không nên chỉ đọc lướt qua câu trả lời rồi chuyển sang nội dung khác. Việc ghi chép lại những ý chính, dù bằng tay hay trên máy tính, đều giúp bộ não xử lý thông tin sâu hơn. AI cũng có thể được sử dụng để tạo câu hỏi ôn tập, kiểm tra kiến thức hoặc thiết kế các bộ thẻ ghi nhớ nhằm củng cố những gì đã học.
ĐỂ TRANG GIẤY TRẮNG TRỐNG LÂU HƠN MỘT CHÚT
AI cực kỳ giỏi trong việc đưa ra ý tưởng và đó cũng chính là vấn đề. Một số nghiên cứu cho thấy những người dùng AI cho các công việc sáng tạo thường tạo ra những ý tưởng dễ đoán hơn và ít độc đáo hơn so với những người tự suy nghĩ.
Kết quả cuối cùng có thể vẫn tốt, thậm chí trông rất thuyết phục nhưng quá trình hình thành ý tưởng lại trở nên giống nhau hơn. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng việc phụ thuộc quá nhiều vào AI có thể khiến khả năng sáng tạo suy giảm theo thời gian.
Theo nhà khoa học thần kinh Adam Green, bộ não phát triển năng lực sáng tạo bằng cách liên tục tạo ra những kết nối bất ngờ. Nếu AI đảm nhận phần việc này, bộ não sẽ mất đi cơ hội luyện tập.
Green cho rằng điều đáng lo ngại nhất không phải là AI tạo ra ý tưởng thay con người, mà là nó khiến mọi người tưởng rằng mình đang trở nên sáng tạo hơn trong khi thực tế lại ít vận động tư duy hơn.
Để tránh điều đó, nhiều chuyên gia khuyến khích nên dành thêm thời gian cho giai đoạn suy nghĩ ban đầu trước khi tìm đến AI. Một trang giấy trắng, một tài liệu trống hoặc vài phút ngồi suy ngẫm có thể mang lại nhiều giá trị hơn tưởng tượng.
Những ý tưởng đầu tiên có thể vụng về, rời rạc hoặc chưa thực sự hay, nhưng điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là bộ não đang tự mình làm việc, tự kết nối những gì đã biết để tạo ra điều mới.
Chính quá trình loay hoay tìm ý tưởng, thử nhiều hướng khác nhau và chấp nhận những khởi đầu chưa hoàn hảo mới là bài tập giúp nuôi dưỡng khả năng sáng tạo. Sau khi đã có những suy nghĩ ban đầu, AI có thể trở thành một công cụ hữu ích để mở rộng ý tưởng, chỉ ra điểm yếu trong lập luận hoặc hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm cuối cùng.
CHÚ Ý TẬP TRUNG
Khả năng tập trung dường như đang trở thành một trong những kỹ năng khó duy trì nhất trong thời đại số. Nhiều người nhận ra rằng việc đọc hết một bài viết dài, theo đuổi một ý tưởng phức tạp hay ngồi suy nghĩ về một vấn đề trong thời gian dài ngày càng trở nên khó khăn hơn.
Sự xuất hiện của AI có thể khiến xu hướng này mạnh hơn nữa. Khi gần như mọi câu hỏi đều có thể được trả lời ngay lập tức, con người ngày càng ít phải kiên nhẫn với sự mơ hồ, khó khăn hoặc cảm giác bế tắc trong quá trình suy nghĩ.
Nhiều chuyên gia cho rằng một cách để chống lại xu hướng này là chủ động giữ lại một phần ma sát trong cuộc sống hàng ngày. Thay vì lập tức yêu cầu AI tóm tắt một bài viết dài, có thể dành thời gian tự đọc và tự chắt lọc những ý chính. Thay vì tìm ngay lời giải từ chatbot, có thể thử tự suy nghĩ và vật lộn với vấn đề thêm một lúc.
Điều này cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận cảm giác khó chịu khi phải tập trung. Sự nhàm chán, bối rối hoặc bế tắc thường bị xem là những trạng thái cần tránh, nhưng trong nhiều trường hợp chúng lại là một phần tự nhiên của quá trình học tập và tư duy sâu. Chính khi phải ngồi lại với một vấn đề khó, bộ não mới học được cách duy trì sự chú ý, sắp xếp suy nghĩ và tìm kiếm lời giải.
