Những ngày gần đây, mô hình sở hữu kỳ nghỉ (timeshare) tiếp tục trở thành tâm điểm chú ý sau loạt phóng sự phản ánh những tranh chấp kéo dài giữa khách hàng và doanh nghiệp. Không chỉ đặt ra câu hỏi về quyền lợi người tiêu dùng, các vụ việc còn làm dấy lên nhiều tranh luận liên quan đến trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp khi phát sinh khiếu nại, tranh chấp.
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội).
Xung quanh những vấn đề pháp lý của mô hình này, Thương Gia đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội).
- Thưa ông, dưới góc độ pháp luật Việt Nam, sở hữu kỳ nghỉ nên được hiểu là một sản phẩm du lịch, dịch vụ hay là một loại tài sản có thể chuyển nhượng?
Theo quy định pháp luật hiện hành, “sở hữu kỳ nghỉ” không được ghi nhận là một loại tài sản độc lập hay một chế định pháp lý riêng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Người mua sản phẩm sở hữu kỳ nghỉ cũng không được xác lập quyền sở hữu đối với bất động sản nghỉ dưỡng tương tự như quyền sở hữu nhà ở hay quyền sử dụng đất.
Về bản chất pháp lý, đây là một giao dịch dân sự được thiết lập trên cơ sở hợp đồng giữa doanh nghiệp và khách hàng. Theo đó, khách hàng thanh toán một khoản tiền để được hưởng quyền sử dụng dịch vụ lưu trú, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định hằng năm theo các điều kiện đã được thỏa thuận.
Do vậy, quyền mà khách hàng nhận được chủ yếu là quyền phát sinh từ hợp đồng và phụ thuộc vào cam kết của doanh nghiệp, chứ không phải quyền sở hữu đối với bất động sản nghỉ dưỡng.
Trên thực tế, không ít khách hàng cho rằng mình đang sở hữu một loại tài sản có khả năng gia tăng giá trị, chuyển nhượng hoặc thừa kế như bất động sản. Tuy nhiên, quyền lợi của họ thực chất chỉ giới hạn trong phạm vi các điều khoản được quy định trong hợp đồng.
- Hiện nay Việt Nam đã có khung pháp lý riêng cho mô hình sở hữu kỳ nghỉ hay chưa, thưa Luật sư?
Cho đến thời điểm hiện tại, Việt Nam chưa có một văn bản pháp luật chuyên biệt điều chỉnh toàn diện mô hình sở hữu kỳ nghỉ. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều tranh chấp phát sinh trong thực tiễn.
Các quan hệ liên quan đến hoạt động kinh doanh sở hữu kỳ nghỉ hiện được điều chỉnh bởi nhiều nhóm quy định khác nhau như Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Du lịch năm 2017, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cùng các quy định về thương mại, quảng cáo và cạnh tranh.
Tuy chưa có hành lang pháp lý riêng, điều đó không đồng nghĩa hoạt động sở hữu kỳ nghỉ nằm ngoài sự điều chỉnh của pháp luật. Doanh nghiệp vẫn phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực, minh bạch và chịu trách nhiệm đối với các cam kết đã xác lập với khách hàng.
Trong trường hợp có hành vi quảng cáo sai lệch, cung cấp thông tin không đầy đủ hoặc đưa ra những cam kết không đúng với nội dung hợp đồng nhằm tác động đến quyết định giao dịch của khách hàng, doanh nghiệp vẫn có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc các trách nhiệm pháp lý khác theo quy định.
- Nhiều khách hàng phản ánh không nhận được các quyền lợi như tư vấn ban đầu và gặp khó khăn khi yêu cầu hoàn tiền. Theo ông, đâu là nguyên nhân khiến các tranh chấp này kéo dài nhiều năm?
Một trong những nguyên nhân quan trọng là pháp luật hiện chưa có khung pháp lý chuyên biệt cho loại hình kinh doanh này.
Trong khi đó, phần lớn quyền và nghĩa vụ của các bên lại được xác lập thông qua các hợp đồng mẫu do doanh nghiệp soạn thảo. Những hợp đồng này thường có thời hạn kéo dài hàng chục năm, chứa đựng nhiều điều khoản phức tạp và không ít điều kiện hạn chế quyền của người tiêu dùng.
Thực tế cho thấy nhiều khách hàng quyết định ký hợp đồng dựa trên các thông tin được giới thiệu trong quá trình tư vấn, quảng bá sản phẩm. Tuy nhiên, khi xảy ra tranh chấp, doanh nghiệp thường căn cứ vào nội dung hợp đồng đã ký, trong khi khách hàng lại cho rằng các cam kết được tư vấn trước đó mới là cơ sở khiến họ đưa ra quyết định giao dịch.
Bên cạnh đó, nhiều hợp đồng không quy định rõ cơ chế chấm dứt hợp đồng hoặc hoàn tiền, hoặc đặt ra những điều kiện rất khó đáp ứng. Điều này khiến không ít tranh chấp kéo dài trong nhiều năm mà chưa thể giải quyết dứt điểm.
Theo tôi, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở khoảng trống pháp lý mà còn ở yêu cầu nâng cao tính minh bạch trong hoạt động tư vấn, tiếp thị và giao kết hợp đồng.
- Trong thực tế, có doanh nghiệp cho rằng những nội dung tư vấn sai lệch là do cá nhân nhân viên bán hàng thực hiện và khẳng định đã xử lý hoặc chấm dứt hợp đồng lao động với những người này. Trong trường hợp đó, trách nhiệm cuối cùng thuộc về ai?
Về nguyên tắc pháp lý, trách nhiệm đối với hợp đồng không thể được chuyển hoàn toàn sang cho nhân viên tư vấn nếu hợp đồng được ký kết nhân danh doanh nghiệp và doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp nhận tiền từ khách hàng.
Trong các quan hệ dân sự, thương mại và tiêu dùng, nhân viên bán hàng là người thực hiện công việc theo sự phân công, quản lý hoặc ủy quyền của doanh nghiệp. Vì vậy, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với các hoạt động do nhân viên thực hiện trong phạm vi công việc được giao.
Khi khách hàng ký kết hợp đồng, họ giao dịch với doanh nghiệp chứ không phải với cá nhân nhân viên bán hàng. Khoản tiền thanh toán cũng được chuyển cho doanh nghiệp và doanh nghiệp là bên trực tiếp hưởng lợi từ giao dịch.
Do đó, việc cho rằng mọi trách nhiệm thuộc về một nhân viên đã nghỉ việc là cách tiếp cận chưa phù hợp với bản chất pháp lý của quan hệ giao dịch.
- Nếu toàn bộ trách nhiệm được đẩy sang cho nhân viên đã nghỉ việc, điều đó có phù hợp với nguyên tắc bảo vệ người tiêu dùng hay không?
Theo tôi là không.
Nguyên tắc cốt lõi của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là bảo đảm sự công bằng trong giao dịch giữa bên kinh doanh và bên tiêu dùng. Trong khi đó, người tiêu dùng thường ở vị thế yếu hơn về thông tin, hiểu biết pháp lý cũng như khả năng đàm phán.
Pháp luật vì vậy đặt ra trách nhiệm cao hơn đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc cung cấp thông tin trung thực, minh bạch và chịu trách nhiệm đối với các hoạt động bán hàng của mình.
Người tiêu dùng không có điều kiện để kiểm soát cơ cấu tổ chức nội bộ, quy trình đào tạo hay cơ chế quản lý nhân viên của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp được phép phủi bỏ trách nhiệm chỉ bằng việc cho rằng nhân viên đã nghỉ việc, quyền lợi của người tiêu dùng sẽ rất khó được bảo đảm trên thực tế.
- Trong trường hợp có dấu hiệu gian dối ngay từ đầu nhằm chiếm đoạt tiền của khách hàng, doanh nghiệp hoặc cá nhân liên quan có thể phải đối mặt với trách nhiệm pháp lý nào?
Nếu cơ quan điều tra xác định có hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm làm cho khách hàng tin tưởng, giao tiền và sau đó chiếm đoạt tài sản, các cá nhân liên quan có thể bị xem xét về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Mức hình phạt sẽ phụ thuộc vào giá trị tài sản bị chiếm đoạt cũng như tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi. Trong những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, khung hình phạt có thể lên tới tù chung thân.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không phải mọi tranh chấp phát sinh từ hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ đều mặc nhiên là vụ án hình sự. Nhiều trường hợp chỉ là tranh chấp dân sự hoặc tranh chấp về thực hiện nghĩa vụ hợp đồng.
Việc xác định có dấu hiệu tội phạm hay không phải dựa trên việc làm rõ yếu tố gian dối, mục đích chiếm đoạt tài sản và ý thức chủ quan của người thực hiện hành vi tại thời điểm giao kết, thực hiện hợp đồng.
- Xin cảm ơn ông!
