Theo Google Trends, lượng tìm kiếm cụm từ “AI immortality” đã tăng tới 2.426% trong vòng một năm qua và chỉ riêng tháng gần nhất cũng đã tăng thêm 91%, cho thấy mức độ quan tâm đến ý tưởng này đang bùng nổ mạnh mẽ.
Khảo sát mới của EduBrain với 3.000 người thuộc ba thế hệ cho thấy cứ 3 người Millennials thì có 1 người và cứ 4 người Gen Z thì có 1 người mong muốn lưu giữ bản thân bằng AI sau khi qua đời. Trong khi đó, các thế hệ lớn tuổi tỏ ra dè dặt hơn nhiều, khi chỉ 10% Gen X bày tỏ sự quan tâm đến khái niệm này.
Dù Gen X kém hào hứng với viễn cảnh về một “đời sống số” sau cái chết, họ có thể không hoàn toàn nắm quyền quyết định nếu con cái là người thừa kế hợp pháp. Có tới 27% Gen Z và 23% Millennials cho biết họ muốn “bất tử hóa” người thân của mình. Khả năng một phiên bản AI của một người vẫn tiếp tục tồn tại mà không có sự đồng thuận rõ ràng từ chính người đó đặt ra cảm giác bất an và nhiều tranh cãi.
BẤT TỬ BẰNG AI
Những năm gần đây đã xuất hiện các hình thức sơ khai của nhân dạng số, thường được gọi là AI deadbots, cùng với đó là các công cụ mô phỏng nỗi đau mất mát, bản sao kỹ thuật số hay những mô hình tái hiện phiên bản tương lai của một con người.
Theo Harry Southworth, Trưởng bộ phận Phát triển AI tại EduBrain, các hệ thống này có thể tái tạo một số biểu hiện hành vi dựa trên lượng dữ liệu lớn thu thập được, chẳng hạn như cách trò chuyện, thói quen phản hồi hay phong cách ngôn ngữ.
Tuy nhiên, chúng vẫn còn cách rất xa khả năng mã hóa trọn vẹn tâm trí con người bởi tâm trí không chỉ là tập hợp thông tin mà còn được hình thành và biến đổi qua trải nghiệm sống, cảm xúc và những tương tác thực tế theo thời gian.
Dù khái niệm “bất tử bằng AI” ngày càng thu hút sự chú ý và tạo ra nhiều kỳ vọng, thực tế cho thấy khoảng cách giữa ý tưởng và khả năng thực hiện vẫn còn rất lớn. Công nghệ hiện tại mới chỉ chạm đến bề mặt của việc mô phỏng con người, trong khi bản chất sâu xa của ý thức và nhận thức vẫn là điều chưa thể nắm bắt đầy đủ.
Theo Nicky Zhu, Quản lý Sản phẩm Tương tác AI tại Dymesty, ngay cả những hướng tiếp cận được xem là tiên tiến nhất hiện nay như giao diện thần kinh có khả năng ghi lại các mẫu hoạt động của não vẫn đang ở giai đoạn rất sớm.
Các nghiên cứu cho thấy phải mất ít nhất 15 - 25 năm nữa công nghệ này mới có thể đạt được những bước tiến đáng kể. Kể cả khi đó, nó cũng chỉ giải quyết được một phần rất nhỏ của bài toán tái tạo con người.
Những rào cản lớn hơn không chỉ nằm ở năng lực xử lý dữ liệu hay sức mạnh tính toán mà còn ở các vấn đề nền tảng liên quan đến bản chất của tâm trí và ý thức, những điều mà khoa học vẫn chưa thực sự hiểu thấu đáo.
RÀO CẢN LỚN CHẶN ĐỨNG GIẤC MƠ SỐNG MÃI BẰNG AI
Zhu đã chỉ ra 4 trở ngại lớn đang cản đường tham vọng “phục sinh kỹ thuật số” thực sự. Những trở ngại này không thể được giải quyết chỉ bằng cách xây dựng các mô hình AI mạnh hơn hay xử lý nhiều dữ liệu hơn.
Rào cản đầu tiên nằm ngay ở bản chất của tâm trí con người. Theo đó, tâm trí không đơn thuần là một kho dữ liệu có thể thu thập, sao chép rồi tái tạo. Việc phát triển công nghệ đủ khả năng tái hiện ký ức và cơ chế ra quyết định của con người là một thách thức cực kỳ phức tạp.
Ngay cả những hệ thống AI hội thoại đã được huấn luyện trên hàng chục nghìn điểm dữ liệu tương tác vẫn không thể dự đoán hành vi hợp lý của con người trong phần lớn trường hợp.
Lý do nằm ở chỗ phần lớn trí nhớ và quyết định của con người vận hành dựa trên các quá trình vô thức, ngầm định và tự động, những tầng sâu khó quan sát và càng khó lượng hóa.
Trong khi đó, AI hiện nay lại phụ thuộc vào dữ liệu rõ ràng, có cấu trúc và có ý thức. Vì vậy, những dịch vụ “bất tử kỹ thuật số” xây dựng chatbot từ tin nhắn hay bài đăng mạng xã hội thực chất chỉ tái dựng lại bề mặt ngôn ngữ và thói quen biểu đạt, chứ không thể tái tạo đầy đủ một con người với chiều sâu trải nghiệm và cảm xúc.
Ngay cả khi giả định rằng bài toán kỹ thuật này có thể được giải quyết, một vấn đề khác lại xuất hiện là sự thương mại hóa nỗi đau mất mát. Các phiên bản AI mô phỏng người đã khuất có thể tạo ra sự gắn bó và phụ thuộc về mặt cảm xúc, từ đó mở ra cơ hội kinh doanh.
Theo nghiên cứu thị trường gần đây, trung bình một gia đình có thể chi tới 1.840 USD/năm cho các gói chatbot dạng này. Những thuật toán dự đoán vốn chỉ đưa ra các phản hồi có xác suất thống kê cao có thể vô tình kéo dài quá trình tang thương thay vì giúp con người chấp nhận và vượt qua mất mát. Sự an ủi mà chúng mang lại có thể chỉ là tạm thời, trong khi hệ quả tâm lý lâu dài vẫn còn là dấu hỏi.
Bên cạnh đó là những rủi ro nghiêm trọng về an ninh và quyền riêng tư. Khi dữ liệu nhạy cảm liên quan đến tính cách, ký ức và mô hình ra quyết định của con người được lưu trữ thành các hồ sơ số, nguy cơ rò rỉ và lạm dụng sẽ tăng lên đáng kể.
Nếu những dữ liệu này bị khai thác trái phép, chúng có thể trở thành công cụ cho hành vi đánh cắp danh tính, thao túng tâm lý hoặc lừa đảo trên quy mô lớn. Trong khi đó, khung pháp lý và năng lực công nghệ hiện nay vẫn chưa thực sự sẵn sàng để xử lý những tình huống phức tạp như vậy.
Cuối cùng là bài toán về quy mô. Để mô hình hóa tương đối đầy đủ sở thích ra quyết định của một cá nhân đã cần hàng trăm giờ phỏng vấn và theo dõi hành vi. Nếu muốn ghi lại toàn bộ cấu trúc nhận thức rộng hơn, quá trình thu thập dữ liệu có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.
Chỉ riêng việc lưu trữ toàn bộ dữ liệu cảm giác của một người trong một ngày cũng có thể đòi hỏi khoảng 2,3 petabyte dung lượng, vượt quá khả năng xử lý thông thường cho mỗi cá nhân tại nhiều trung tâm dữ liệu, chưa kể đến lượng năng lượng khổng lồ cần thiết để duy trì hệ thống.
Tất cả những yếu tố trên cho thấy một thực tế rõ ràng rằng dù AI đã có thể mô phỏng một số mảnh ghép của cá tính và hành vi, việc tái tạo trọn vẹn bản sắc con người vẫn không chỉ là thách thức kỹ thuật mà còn là câu hỏi chưa có lời giải về mặt khái niệm. Con người không đơn thuần là tập hợp ký ức và phản hồi có thể thống kê, mà còn là ý thức, trải nghiệm chủ quan và bối cảnh sống không thể tách rời.
Trong khi đó, sự quan tâm đến “bất tử bằng AI” vẫn tiếp tục gia tăng, đặc biệt ở các thế hệ trẻ. Khoảng cách giữa khát vọng và năng lực công nghệ vì thế ngày càng trở nên rõ rệt.
Ở thời điểm hiện tại, những gì được cung cấp chưa phải là một dạng sống tiếp nối sau cái chết, mà giống như một tiếng vọng kỹ thuật số, một hình ảnh phản chiếu còn thiếu chiều sâu và độ chân thực.
