Chỉ vài thao tác trên điện thoại, người tiêu dùng có thể mua một chiếc điện thoại, đồ gia dụng hay đặt một chuyến du lịch mà chưa cần trả đủ tiền ngay lúc đó. Khi khoảng cách giữa mong muốn và quyết định mua sắm ngày càng ngắn, hình thức mua trước trả sau (Buy Now Pay Later - gọi tắt BNPL) cũng nhanh chóng trở thành một phần của thị trường tiêu dùng.
“BẪY NỢ” THỜI TIÊU DÙNG SỐ
Những quảng cáo hấp dẫn “Trả góp 0%”, “duyệt trong 3 phút”, “không cần chứng minh thu nhập” đang xuất hiện ngày càng phổ biến trên các nền tảng bán lẻ và thương mại điện tử.
Từ cửa hàng điện máy, thời trang đến các ứng dụng đặt vé, người mua có thể lựa chọn trả tiền theo từng kỳ thay vì thanh toán toàn bộ tại thời điểm giao dịch.
Sức hút của mua trước trả sau nằm ở sự đơn giản. Khoản vay thường có giá trị không quá lớn, thời gian thanh toán ngắn và thủ tục nhẹ hơn nhiều hình thức tín dụng tiêu dùng truyền thống.
Người có thu nhập ổn định có thể chia nhỏ một khoản chi, chủ động hơn về dòng tiền thay vì phải chờ tích lũy đủ tiền mới mua sản phẩm cần thiết. Vấn đề nằm ở chỗ sự thuận tiện của mua trước trả sau cũng khiến người dùng dễ quên rằng phía sau một giao dịch mua hàng vẫn là một nghĩa vụ trả nợ.
Một khoản trả góp vài trăm nghìn đồng mỗi tháng có thể không tạo cảm giác đáng kể. Nhưng khi người dùng cùng lúc mở nhiều khoản mua trước trả sau, mỗi khoản có một ngày thanh toán khác nhau, tổng nghĩa vụ tài chính sẽ nhanh chóng tăng lên, trở thành áp lực kéo dài.
Bạn Phạm Anh Thư, sinh viên đại học cho biết: “Ban đầu lựa chọn hình thức này vì nghĩ số tiền phải trả mỗi tháng khá nhỏ. Chỉ đến khi cùng lúc phải thanh toán nhiều khoản, áp lực mới bắt đầu rõ rệt. Việc chậm một kỳ có thể kéo theo phí phát sinh, thông báo nhắc nợ cũng được gửi đến liên tục”.
Một vấn đề khác người tiêu dùng cần chú ý, quảng cáo “lãi suất 0%” không đồng nghĩa với việc người mua chắc chắn không phải trả thêm bất kỳ khoản nào. Tùy từng sản phẩm, người dùng có thể phải chịu phí dịch vụ, phí xử lý hoặc phí phạt nếu thanh toán chậm; một số chương trình cũng có thể áp dụng mức chi phí khác sau thời gian ưu đãi.
Nếu không đọc kỹ điều khoản hoặc đánh giá quá cao khả năng xoay xở trong tương lai, những khoản trả góp nhỏ có thể cộng dồn thành “món nợ” đáng kể.
Theo thống kê của người viết, đối với Ví Trả Sau MoMo, người dùng khi phát sinh giao dịch trong tháng sẽ chịu một khoản phí dịch vụ cố định là 33.000 đồng mỗi tháng.
Tuy nhiên, khoản tiền đáng ngại nhất lại nằm ở chi phí phạt chậm trả, vốn được tính theo tỷ lệ phần trăm trên tổng dư nợ quá hạn và tăng dần dựa theo số ngày trễ hẹn.
Cụ thể, nếu quá hạn từ 1 đến 4 ngày, mức phí phạt được áp dụng là 5,25% trên tổng dư nợ quá hạn. Mức phạt này sẽ tăng gấp đôi lên 10,5% nếu trễ từ 5 đến 9 ngày, tiếp tục leo lên 15,75% ở mốc 10 đến 14 ngày, và chạm mức trần 21% nếu người dùng chậm thanh toán từ 15 ngày trở lên. Chính vì cơ chế tính phí lũy tiến theo ngày này, khoản tiền phạt của MoMo có thể đội lên rất nhanh nếu người dùng lỡ quên lịch trả nợ.
Trong khi đó, dịch vụ SPayLater trên nền tảng Shopee lại hoàn toàn không thu phí thường niên, phí kích hoạt hay các khoản phí quản lý tài khoản. Chi phí của dịch vụ này chủ yếu đến từ phí chuyển đổi trả góp và phí phạt cố định.
Đối với lựa chọn mua trước trả sau 1 kỳ, SPayLater mặc định áp dụng mức phí chuyển đổi 0% cho đa số đơn hàng Shopee, ngoại trừ các dịch vụ như nạp thẻ, ShopeeFood, thanh toán qua ShopeePay hay quét mã QR tại cửa hàng.
Nếu người dùng chọn chia nhỏ kỳ hạn trả góp từ 2 tháng trở lên, mức phí chuyển đổi sẽ bắt đầu từ 2,95% mỗi kỳ tính trên tổng giá trị đơn hàng và được cộng sẵn vào số tiền phải trả hàng tháng.
Để dễ hình dung về cách tính phí trả góp của SPayLater, có thể lấy ví dụ một đơn hàng Shopee trị giá 300.000 đồng. Nếu chọn phương thức trả sau 1 kỳ (lên tới 45 ngày), người mua chỉ cần thanh toán đúng 300.000 đồng gốc.
Tuy nhiên, nếu chia làm 2 kỳ thanh toán, số tiền mỗi kỳ phải trả sẽ là 158.850 đồng, bao gồm 150.000 đồng tiền gốc và 8.850 đồng phí chuyển đổi. Tương tự, nếu chọn trả trong 3 kỳ, số tiền mỗi kỳ người dùng cần nộp là 108.850 đồng.
Bên cạnh phí chuyển đổi, SPayLater áp dụng một mức phí phạt quá hạn cố định là 30.000 đồng cho mỗi kỳ thanh toán trễ. Khoản phí này phát sinh ngay sau ngày đến hạn 1 ngày và sẽ được cộng thẳng vào hóa đơn của kỳ tiếp theo.
Rủi ro càng lớn khi thu nhập của người vay thiếu ổn định. Một biến cố như mất việc, giảm giờ làm, ốm đau hoặc phát sinh chi phí gia đình có thể khiến kế hoạch trả nợ bị đảo lộn.
Khi không còn đủ tiền để duy trì các khoản thanh toán đúng hạn, người vay có thể phải chịu phí phạt, bị nhắc nợ và đứng trước nguy cơ ảnh hưởng đến lịch sử tín dụng.
Nhóm dễ tổn thương nhất thường là người thu nhập thấp, lao động tự do và người trẻ mới đi làm. Với họ, một khoản trả góp chiếm tỷ lệ nhỏ trong thu nhập hàng tháng có thể không đáng lo ở thời điểm đăng ký. Nhưng cũng chính những nhóm này thường có ít tiền dự phòng hơn và khả năng chống chịu trước các cú sốc thu nhập thấp hơn.
Từ một quyết định mua sắm, áp lực tài chính có thể nhanh chóng lan sang những khoản chi thiết yếu khác. Người vay phải cắt giảm tiền sinh hoạt để trả nợ, hoặc tệ hơn, tiếp tục sử dụng một khoản tín dụng mới để xử lý nghĩa vụ cũ.
CHUYÊN GIA TÀI CHÍNH KHUYÊN GÌ TRƯỚC KHI MUA TRƯỚC TRẢ SAU?
Chia sẻ về trào lưu mua trước trả sau, ThS kinh tế, chuyên gia tài chính cá nhân Nguyễn Thu Giang nhận định, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là năng lực quản trị tài chính cá nhân của người dân còn mỏng, trong khi dịch vụ mua trước trả sau lại được truyền thông quá mức ngọt ngào dưới những cái mác như “không lãi suất”, “thủ tục siêu tốc” hay “xài trước trả sau không áp lực".
Theo vị chuyên gia này, không ít người tiêu dùng đang nhầm lẫn giữa "hạn mức được phê duyệt" với "khả năng chi trả thực tế", dẫn đến thói quen vung tay quá trán. Khi hàng loạt khoản trả góp nhỏ lẻ tích tụ, áp lực tài chính không bùng phát ngay mà âm thầm gặm nhấm dòng tiền sinh hoạt, buộc người dùng phải thắt lưng buộc bụng cả những nhu cầu thiết yếu để xoay sở nợ nần.
"Cái bẫy đáng sợ nhất của mua trước trả sau không nằm ở một khoản nợ khổng lồ bộc phát ngay lập tức, mà đến từ sự xé nhỏ các nghĩa vụ tài chính. Những khoản vay vặt với lịch trả nợ xáo trộn rất dễ đẩy người dùng vào cảnh mất kiểm soát," ThS Nguyễn Thu Giang cảnh báo.
Đáng chú ý, cơ chế bảo vệ khách hàng của các nền tảng mua trước trả sau hiện nay còn tương đối lỏng lẻo so với hệ thống thẻ tín dụng truyền thống. Ngay cả khi phát sinh tranh chấp về chất lượng hàng hóa hay dịch vụ, người mua vẫn bị ràng buộc nghĩa vụ thanh toán khoản nợ đã phát sinh.
Dù vậy, ThS Nguyễn Thu Giang cho rằng không nên coi mua trước trả sau là "tác nhân độc hại". Trong kỷ nguyên số, mô hình này đơn thuần là một bài kiểm tra gắt gao đối với bản lĩnh và kỷ luật tiền bạc của mỗi cá nhân.
Bên cạnh các thao tác kỹ thuật như đọc kỹ điều khoản hay cài đặt nhắc lịch thanh toán, chuyên gia nhận định biện pháp hiệu quả nhất trước cơn lốc BNPL không nằm ở công nghệ, mà bắt nguồn từ tư duy tài chính của chính người dùng.
ThS Nguyễn Thu Giang phân tích, mua trước trả sau thực chất là “bình mới rượu cũ”, không quá khác biệt so với thẻ tín dụng và đã phổ biến tại nhiều thị trường phát triển. "Bản chất của nó vẫn là tín dụng tiêu dùng.
Điểm khác biệt duy nhất là mua trước trả sau dỡ bỏ các rào cản hạn mức và quy trình, giúp việc chạm tay vào khoản vay trở nên quá dễ dàng." Chính sự dễ dàng ấy đã tạo ra ảo giác "tiêu dùng thông minh" ở giới trẻ, khiến họ vô tình vướng vào vòng xoáy nợ nần mà không cảm nhận được sức nặng của nó.
Thực chất, các ứng dụng mua trước trả sau không tự đẻ ra rủi ro mới, chúng chỉ phóng đại những lỗ hổng có sẵn trong thói quen chi tiêu – mà điển hình nhất là sự mờ nhạt giữa hai khái niệm “nhu cầu" và "ham muốn".
"Các hình thức tín dụng số khai thác rất tốt tâm lý thích hợp lý hóa nhu cầu của người tiêu dùng," ThS Giang chia sẻ. Một chiếc điện thoại đắt tiền nhanh chóng được gắn mác "thiết bị làm việc", một kỳ nghỉ dưỡng biến thành "chăm sóc sức khỏe tinh thần", còn món đồ công nghệ đắt đỏ được tự thưởng là "động lực phấn đấu".
Do đó, thay vì mất thời gian "soi" từng cái bẫy của các app tài chính, người tiêu dùng cần tự xây dựng cho mình một bộ quy tắc ứng xử tiền bạc vững chắc. Nguyên tắc vàng gồm: chi tiền cho những mặt hàng thực sự cần thiết để phục vụ cuộc sống, công việc và học tập; đặt ra trần chi tiêu khắt khe cả về hạn mức lẫn tần suất cho các sở thích cá nhân; tuyệt đối không trích tiền từ quỹ thiết yếu để tài trợ cho các ham muốn tức thời.
Khi một cá nhân giữ đúng cam kết tài chính, mọi công cụ nợ đều trở nên an toàn. Mua trước trả sau hay thẻ tín dụng cũng chỉ là công cụ thuần túy — chúng hỗ trợ hay hủy hoại tài chính của bạn hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực của người cầm lái.
Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến số, thu nhập khó bứt phá kịp đà tăng của giá cả, ThS Nguyễn Thu Giang đưa ra lời khuyên cốt lõi là tập thói quen trì hoãn sự thỏa mãn. Việc lùi lại một bước trước một món đồ chưa chắc làm bạn kém đi, nhưng một quyết định vay nợ bốc đồng có thể kéo theo chuỗi hệ lụy tài chính dai dẳng nhiều năm.
"Mua trước trả sau không có lỗi. Nhưng nó chỉ là sân chơi dành cho những người có kỷ luật tài chính thép. Còn nếu chưa thể làm chủ được ham muốn mua sắm của bản thân, thì bất kỳ hình thức tín dụng nào cũng có thể trở thành cái bẫy sập chực chờ", ThS Nguyễn Thu Giang khuyến nghị.