Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã cố gắng để làm dịu đi cú sốc. Tại cuộc họp Bộ Chính trị ngày 25/4, họ đã cam kết sẽ tăng tiền hoàn trả bảo hiểm thất nghiệp cho các công ty bị ảnh hưởng bởi thuế quan. Nhưng còn một vị cứu tinh khác cho thị trường lao động: Nền kinh tế việc làm tự do rộng lớn.
Thật vậy, cuộc chiến thương mại của Tổng thống Donald Trump xét theo hướng tích cực đã giúp hoàn thành quá trình biến đổi của ngành này từ một ngành công nghiệp tự do thành thị trường điện tử lao động lớn nhất thế giới.
"Ngược dòng cuộc đời" - Ngược dòng cuộc chiến thương mại
Theo liên đoàn công đoàn Trung Quốc, ước tính có 84 triệu người đang dựa vào "các hình thức việc làm mới", bao gồm dịch vụ giao hàng và gọi xe. Chính phủ trích dẫn một danh mục rộng hơn là 200 triệu "người lao động linh hoạt", bao gồm những người tự kinh doanh và làm việc bán thời gian. Cả hai con số đều vượt xa 54 triệu việc làm tại các doanh nghiệp nhà nước ở các thành phố và chiếm một phần lớn trong lực lượng lao động hùng mạnh 734 triệu người.
Một công ty giao hàng, Meituan, sử dụng 7,5 triệu lao động cho công việc chuyển phát nhanh trên thị trường trị giá 11 tỷ USD một năm. Các tài xế thường mô tả công việc của họ là guodu , một công việc chuyển tiếp "để chở qua một dòng suối".
Ông Wan là một người điển hình. Người đàn ông 36 tuổi này đã tìm kiếm công việc có mức lương cao nhất trong khả năng và thấy rằng những tài xế giao đồ ăn có thể kiếm được 10.000 nhân dân tệ (khoảng 35 triệu VND) một tháng. Anh đi khắp Bắc Kinh bằng chiếc xe tay ga của mình từ 6 giờ sáng đến 9 giờ tối mỗi ngày. "Mỗi xu đều quan trọng ngay lúc này", anh ta nói.
Những người giao hàng chiếm một vị trí lớn trong tâm trí công chúng. "Upstream", tên tiếng Việt "Ngược dòng cuộc đời" một bộ phim gần đây về một lập trình viên trung niên chuyển sang làm tài xế giao hàng, đã đưa họ lên màn ảnh rộng.
May mắn là nền kinh tế việc làm tự do khổng lồ này đang phát triển, bất chấp các cuộc xung đột thương mại và nhiều năm niềm tin của người tiêu dùng trì trệ. Lực lượng lao động của Meituan, thường được tuyển dụng thông qua các công ty bên thứ ba, đã tăng hơn 41% so với năm 2021. Vào tháng 3, các ông chủ của công ty cho biết họ kỳ vọng sự tăng trưởng lành mạnh của cả dịch vụ giao đồ ăn và mua sắm. Công ty dự kiến sẽ tăng doanh số khoảng 15% hàng năm cho đến năm 2027.
Số lượng giấy phép dịch vụ gọi xe đã tăng vọt từ 2,9 triệu vào năm 2020 lên 7,5 triệu vào năm 2024.
Hệ lụy của cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung, đối với phía Trung Quốc vô hình chung lại đang giúp chính phủ một việc rất lớn: Cuộc cạnh tranh để giành thị phần giữa các đối thủ có nghĩa là một cuộc chiến tuyển dụng đang diễn ra trong bối cảnh chiến tranh thương mại.
Cái khó ló... "cứu tinh"
Ngày 21/4, JD.com, một công ty thương mại điện tử đang tham gia vào lĩnh vực giao hàng, cho biết họ sẽ tuyển thêm 100.000 người giao hàng mới vào cuối tháng 7. Sự kết hợp giữa việc giảm giá cho người tiêu dùng và chi phí lao động cao hơn đã khiến các nhà đầu tư hoảng sợ, khiến giá cổ phiếu lao dốc. Nhưng nhiều việc làm hơn, giá thấp hơn và biên lợi nhuận thấp chính xác là những gì chính quyền Trung Quốc mong muốn lúc này.
Những lợi ích kỳ diệu của nền kinh tế việc làm tự do đang giúp nó được xem trọng hơn trong con mắt của các nhà quản lý. Vào năm 2020, nó đã bị lên án là một phần của "sự mở rộng vốn vô trật tự". Các nhà lãnh đạo coi các công ty như "lâu đài xây trên cát", Tilly Zhang của Gavekal Dragonomics, một công ty tư vấn, cho biết.
Nhưng chính phủ Trung Quốc đã nhận ra rằng việc làm và tiêu dùng cũng quan trọng. Sự thay đổi bắt đầu vào năm 2023, khi Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường ca ngợi các công ty công nghệ tiêu dùng vì vai trò "ngày càng nổi bật" của họ trong nhu cầu và việc làm. Hiện tại, chính phủ đang công khai chấp nhận nền kinh tế việc làm tự do như một bệ đỡ cho nền kinh tế vốn đang gặp nhiều khó khăn do những tác động của cuộc chiến tranh thương mại Mỹ - Trung.
Tác động ấy tuyệt với đến mức chính phủ thậm chí còn khuyến khích các công ty kinh tế chia sẻ tạo ra thứ giống như một hệ thống phúc lợi ngầm. Vào tháng 2, JD.com đã cung cấp các chế độ phúc lợi an sinh xã hội cho tài xế của mình. Meituan cho biết họ sẽ "dần dần cung cấp" chế độ an sinh xã hội cho những người giao hàng của mình bắt đầu bằng một chương trình thí điểm vào quý 2 năm 2025. Một nhà kinh tế học cho biết, trong cơn tuyệt vọng muốn gây ấn tượng, các công ty đang đầu tư vào các trạm nghỉ ngơi, bữa ăn và trợ cấp cho tài xế...
Tuy nhiên, một câu hỏi lớn là cuối cùng ai sẽ là người trả tiền. Lương hưu và bảo hiểm y tế nghe có vẻ tuyệt vời đối với người lao động, nhưng không phải vậy nếu chúng được trích trực tiếp hoặc gián tiếp từ tiền lương của họ. JD.com khẳng định sẽ trả phí bảo hiểm của cả người sử dụng lao động và người lao động vào một chương trình do nhà nước điều hành. Sự hoài nghi tràn lan trên phương tiện truyền thông xã hội. Một số tài xế, khi được hỏi về chương trình này, đã sử dụng cụm từ "len vẫn đến từ lưng cừu" - không có gì là miễn phí.
Tại thành phố Tuyền Châu ở phía nam, nơi Meituan đã triển khai chương trình thí điểm hoàn trả một nửa tiền bảo hiểm hưu trí cho những tài xế đủ điều kiện vào tháng trước, anh Lai, 30 tuổi, cho biết anh không quan tâm. Ngồi trên chiếc xe tay ga bên ngoài một trung tâm thương mại, anh nói: "Khi chúng tôi già đi, lực lượng lao động sẽ còn ít hơn nữa, và số tiền đóng bảo hiểm hưu trí mà họ trả sẽ không đủ để nuôi sống thế hệ của tôi".
Nếu gánh nặng xã hội đối với các công ty kinh tế việc làm tự do tăng quá lớn, họ có thể gặp khó khăn về mặt tài chính, do đó giá cổ phiếu sẽ sụp đổ. Nhà nước nên bảo vệ sự linh hoạt của những người làm việc tự do và cân nhắc những cách mới để chuyển thu nhập cho họ, nhà kinh tế cảnh báo. Nếu không, các công ty công nghệ tiêu dùng có thể biến mất cùng với công việc của tài xế, giống như cuộc chiến thương mại gây tổn hại đến việc làm trong ngành sản xuất. Về lâu dài, công nghệ cũng gây ra mối đe dọa đối với các phẩm chất tạo việc làm của nền kinh tế việc làm tự do. Meituan đang tiên phong trong việc sử dụng dịch vụ giao hàng bằng xe tự hành và máy bay không người lái, mà công ty cho biết đã hoàn thành lần lượt 4,9 triệu và 1,45 triệu đơn đặt hàng của khách hàng.
Tuy nhiên, câu chuyện về nền kinh tế việc làm tự do là một ví dụ về cách chiến tranh thương mại đang buộc chính quyền Trung Quốc phải thích nghi. Họ có thể thích viễn cảnh của mình về những công nhân công nghệ cao sản xuất chất bán dẫn cho thế giới. Nhưng thay vào đó, họ có một đội quân công nghệ thấp gồm những người ship hàng bằng xe tay ga hoặc ô tô để giao đồ ăn cho những người tiêu dùng. Nó giúp chương trình tiếp tục trên đường. Điều đó cũng đúng với những người lái xe. Sau một năm giao hàng, anh Lai cho biết anh sẽ tiếp tục. Anh sẽ tham gia cùng một người họ hàng điều hành một nhà máy ở trung tâm phía đông của Nghĩa Ô để bán hàng trên Amazon. Anh dự đoán chiến tranh thương mại Mỹ - Trung sẽ sớm kết thúc. Nhưng nếu anh sai, anh sẽ quay lại với chiếc xe của mình.
