Trước đây, có những yếu tố làm tăng nguy cơ phơi nhiễm mà con người hoàn toàn không thể lựa chọn hay kiểm soát, chẳng hạn như việc người thân hút thuốc trong nhà, nhà máy gần nơi sinh sống làm rò rỉ hóa chất xuống nguồn nước ngầm hay bầu không khí bên ngoài chứa đầy bụi mịn vào một ngày bất kỳ.
Tuy nhiên, theo các bác sĩ ung thư, vẫn có rất nhiều nguồn phơi nhiễm tồn tại ngay trong chính không gian sống hàng ngày mà hoàn toàn có thể chủ động hạn chế.
Tiến sĩ Michael Dominello, bác sĩ xạ trị ung thư tại Viện Ung thư Karmanos ở Detroit, cho biết cách ngủ, chất lượng không khí hít thở, thực phẩm và nước uống hàng ngày, cũng như những gì cơ thể tiếp xúc đều ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần.
Việc giảm tiếp xúc với hóa chất, chất ô nhiễm và các tác nhân có nguy cơ gây ung thư không nhất thiết phải bắt đầu bằng những thay đổi lớn mà chỉ cần điều chỉnh thói quen sinh hoạt hàng ngày ngay trong ngôi nhà của mình.
BẮT ĐẦU TỪ CĂN BẾP
Nhiều chuyên gia ung thư cho rằng căn bếp là nơi nên ưu tiên thay đổi đầu tiên nếu muốn giảm nguy cơ tiếp xúc với các hóa chất không cần thiết. Một trong những điều được quan tâm nhiều nhất là việc sử dụng đồ nhựa.
Khi tiếp xúc với nhiệt độ cao, nhựa có thể giải phóng một lượng nhỏ hóa chất vào thực phẩm, trong đó có các chất gây rối loạn nội tiết. Những chất này có khả năng ảnh hưởng đến hệ thống hormone của cơ thể và đã được nhiều nghiên cứu liên hệ với nhiều vấn đề sức khỏe.
Vì vậy, Tiến sĩ Andrea Tufano-Sugarman, bác sĩ ung thư phụ khoa tại Trung tâm Ung thư Memorial Sloan Kettering (New York), luôn tránh hâm nóng thức ăn trong hộp nhựa.
Thớt nhựa trong căn bếp cũng được thay bằng thớt gỗ, chảo chống dính được thay bằng chảo gang. Theo bà, nếu không còn lựa chọn khác thì vẫn có thể dùng hộp nhựa để đựng thức ăn nhưng tuyệt đối không nên làm nóng thực phẩm trong đó.
Quan điểm này cũng được Tiến sĩ Nikki Wood, bác sĩ huyết học - ung thư nhi khoa tại Bệnh viện Nhi Children's Mercy Kansas City, áp dụng gần như cho toàn bộ gian bếp. Phần lớn hộp đựng thực phẩm được thay bằng hộp thủy tinh, nắp đậy bằng nhựa hoặc silicone được sử dụng theo cách không tiếp xúc trực tiếp với thức ăn.
Theo bà, các hộp nhựa đựng đồ ăn mang về mới là nguồn đáng lo ngại nhất. Khi thức ăn còn nóng tiếp xúc với nhựa, các vi nhựa có thể nhiễm vào thực phẩm và đi vào cơ thể qua đường ăn uống. Vì thế, thức ăn thừa sau khi mang về đều được chuyển ngay sang hộp thủy tinh và không bao giờ được hâm nóng trong hộp nhựa.
Bên cạnh vật liệu đựng thực phẩm, chất lượng không khí trong lúc nấu nướng cũng là yếu tố được đặc biệt chú ý. Thực tế, không khí trong nhà đôi khi còn ô nhiễm hơn ngoài trời, nhất là khi chế biến thức ăn.
Bếp gas là nguồn phát thải đáng kể, ngay cả bếp điện cũng tạo ra các hạt bụi mịn và khí khi thực phẩm được chiên, áp chảo hoặc nướng đến mức bốc khói. Nếu không được loại bỏ, những hạt này sẽ lưu lại trong nhà bếp rồi lan sang các không gian khác.
Máy hút mùi là thiết bị giúp đưa các chất ô nhiễm này ra ngoài nhưng không phải loại nào cũng hoạt động theo cách nhiều người vẫn nghĩ. Không ít mẫu máy, đặc biệt là loại tích hợp với lò vi sóng hoặc lắp sẵn trong các căn hộ, chỉ hút không khí qua bộ lọc rồi thổi ngược trở lại phòng bếp thay vì dẫn ra bên ngoài.
Do vậy, cần kiểm tra hệ thống ống dẫn để bảo đảm máy thực sự xả khí ra ngoài trời. Nếu đường ống dẫn thông ra tường ngoài hoặc mái nhà thì khí được thải ra ngoài, còn nếu chỉ kết thúc trong tủ bếp thì không khí chỉ đang được tuần hoàn trở lại.
Nguồn nước sinh hoạt cũng là một yếu tố không nên bỏ qua. Chất lượng nước máy phụ thuộc vào nhiều yếu tố như khu vực sinh sống, vật liệu của hệ thống đường ống hay quy trình xử lý nước tại địa phương.
Bước đầu tiên nên thực hiện là kiểm tra chất lượng nước để biết chính xác nguồn nước đang sử dụng có chứa những thành phần nào. Việc hiểu rõ chất lượng nguồn nước là rất quan trọng vì đây là nguồn nước được sử dụng hàng ngày để tắm, uống, nấu ăn và rửa thực phẩm.
Nếu kết quả cho thấy có các chất ô nhiễm vượt ngưỡng cho phép, việc lắp đặt hệ thống lọc phù hợp sẽ là bước tiếp theo. Trong một số trường hợp, ngay cả bộ lọc nước gia dụng cũng có thể tạo ra sự khác biệt.
Không chỉ vậy, có thể lựa chọn hệ thống thẩm thấu ngược cho toàn bộ nguồn nước chính của ngôi nhà, kết hợp thêm bộ lọc than hoạt tính cho nước uống. Công nghệ thẩm thấu ngược sử dụng màng lọc siêu mịn để loại bỏ phần lớn các chất ô nhiễm như kim loại nặng, chất rắn hòa tan và nhiều loại hóa chất khác.
Không nhất thiết phải lắp đặt hệ thống lọc cho toàn bộ ngôi nhà, chỉ lọc riêng nguồn nước dùng để uống cũng có thể mang lại hiệu quả nếu bộ lọc được thay đúng theo khuyến nghị của nhà sản xuất. Một bộ lọc đã quá hạn sử dụng không chỉ mất tác dụng mà còn có nguy cơ trở thành nguồn gây ô nhiễm mới.
KHÔNG KHÍ TRONG NHÀ CŨNG CẦN ĐƯỢC LÀM SẠCH
Bên cạnh việc hạn chế các nguồn ô nhiễm trong lúc nấu nướng, chất lượng không khí trong nhà cũng là yếu tố được nhiều chuyên gia ung thư đặc biệt quan tâm. Một trong những giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả là sử dụng máy lọc không khí có màng lọc HEPA.
Loại màng lọc này có khả năng giữ lại các hạt bụi mịn như PM2.5, những hạt có kích thước cực nhỏ, đủ để vượt qua hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể và đi sâu vào phổi.
Hiệu quả của máy lọc không khí cũng phụ thuộc vào vị trí đặt. Tiến sĩ Omar Shakeel, bác sĩ ung thư nhi khoa phụ trách Phòng khám Theo dõi sau điều trị tại Bệnh viện Nhi Texas và cộng tác viên của Chương trình Ung thư Trẻ em và Môi trường (CCEP), khuyến nghị nên ưu tiên những không gian có nhiều người sinh hoạt và lưu thông thường xuyên như phòng khách hoặc khu vực sinh hoạt chung bởi đây là những nơi tích tụ nhiều hạt ô nhiễm hơn.
Tuy nhiên, chỉ sử dụng máy lọc không khí là chưa đủ nếu bộ lọc không được thay đúng thời hạn. Màng lọc HEPA chỉ phát huy tác dụng khi còn sạch. Sau một thời gian sử dụng, bụi và các hạt ô nhiễm sẽ tích tụ dày đặc khiến bộ lọc không còn khả năng giữ lại các hạt mới. Mỗi lần tháo bộ lọc cũ, lượng bụi bẩn bám trên đó đều cho thấy máy đã giữ lại một lượng lớn chất ô nhiễm thay vì để chúng tiếp tục lưu thông trong không khí.
Ngoài việc lọc sạch không khí, các chuyên gia cũng khuyến cáo nên hạn chế những nguồn phát sinh hóa chất ngay trong nhà. Một quan niệm khá phổ biến là ngôi nhà có mùi thơm đồng nghĩa với việc sạch sẽ nhưng điều này không hẳn đúng.
Nến thơm, tinh dầu khuếch tán bằng nhiệt hay các thiết bị tạo hương đều hoạt động bằng cách đốt nóng hoặc làm bay hơi các hợp chất hóa học, từ đó đưa thêm các chất này vào không khí.
Những chất phát tán này không chỉ làm giảm chất lượng không khí trong nhà mà còn được cho là có liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe như làm bùng phát cơn hen ở trẻ em, gây đau đầu, kích ứng da và ảnh hưởng đến hệ nội tiết.
Nguồn phát thải hóa chất trong nhà cũng không chỉ đến từ các sản phẩm tạo hương. Đồ nội thất mới, lớp sơn mới hay những hạng mục vừa được cải tạo đều có thể giải phóng các hợp chất hóa học vào không khí, đặc biệt khi tiếp xúc với ánh nắng hoặc nhiệt độ cao. Những chất này sau đó sẽ bám vào bụi trong nhà và tiếp tục phát tán trở lại mỗi khi quét dọn hoặc hút bụi.
Để giảm hiện tượng này, nệm và đồ nội thất mới thường được để trong gara hoặc ngoài trời vài ngày trước khi đưa vào sử dụng, giúp phần lớn lượng khí phát thải bay hơi trước.
Khi cải tạo nhà, ưu tiên được dành cho các loại sơn có hàm lượng hợp chất hữu cơ dễ bay hơi thấp, đồng thời tìm hiểu kỹ thành phần của từng loại vật liệu được đưa vào không gian sống. Trong trường hợp vừa sơn tường hoặc lắp sàn mới, các cửa sổ đều được mở để tăng cường thông gió, giúp các chất bay hơi nhanh chóng thoát ra ngoài.
HẠN CHẾ HÓA CHẤT TÍCH TỤ TRONG BỤI
Bụi trong nhà không chỉ là hỗn hợp của đất cát hay các sợi vải li ti mà còn có thể chứa nhiều hóa chất được mang từ bên ngoài vào. Chính vì vậy, một thói quen đơn giản như cởi giày ngay trước cửa được nhiều chuyên gia ung thư xem là cách hiệu quả để hạn chế thuốc trừ sâu, hóa chất dùng cho chăm sóc bãi cỏ và các chất ô nhiễm ngoài trời theo đế giày xâm nhập vào không gian sống.
Nhiều nghiên cứu cũng phát hiện bụi trong nhà chứa hàng chục loại hóa chất khác nhau bao gồm thuốc trừ sâu, kim loại nặng và chất chống cháy, trong đó không ít chất đã được liên hệ với các vấn đề về hô hấp và sự phát triển của cơ thể.
Mối lo ngại càng lớn hơn ở những gia đình có trẻ nhỏ. Trẻ sơ sinh và trẻ tập đi dành phần lớn thời gian ở sát mặt sàn, thường xuyên bò trên nền nhà, đưa tay hoặc đồ vật vào miệng và hít thở lớp không khí gần mặt đất, nơi bụi dễ tích tụ nhất.
Theo Tiến sĩ Shakeel, những phơi nhiễm xảy ra trong giai đoạn đầu đời có thể để lại ảnh hưởng lâu dài vì cơ thể và não bộ của trẻ vẫn đang phát triển, khả năng hấp thụ các chất ô nhiễm tính theo trọng lượng cơ thể cũng cao hơn so với người trưởng thành.
Ngay cả khi bụi đã xuất hiện trong nhà, cách làm sạch cũng quyết định lượng hóa chất còn lưu lại trong không khí. Bụi có thể mang theo các chất phát sinh từ giày dép, đồ nội thất mới hay các sản phẩm tẩy rửa có hương liệu, vì vậy việc lau dọn đúng cách đóng vai trò quan trọng.
Khi đó, khăn cotton hoặc chổi phủi bụi thông thường thường chỉ làm các hạt bụi bay lên rồi lắng xuống ở vị trí khác, trong khi khăn sợi microfiber có khả năng giữ bụi hiệu quả hơn nhờ điện tích tĩnh, giúp hút và giữ các hạt bụi trên bề mặt khăn thay vì phát tán trở lại không khí.
Để duy trì hiệu quả này, nên sử dụng khăn microfiber riêng và luôn giặt tách biệt với các loại quần áo hoặc chất liệu khác nhằm tránh làm giảm khả năng bám giữ bụi của sợi vải. Ngay cả các sản phẩm tẩy rửa cũng được lựa chọn kỹ lưỡng để hạn chế đưa thêm hóa chất không cần thiết vào nhà.
Nguyên tắc tương tự cũng được áp dụng với máy hút bụi. Phần lớn các mẫu máy hiện nay đều được trang bị màng lọc HEPA để giữ lại bụi mịn và các hạt ô nhiễm có kích thước nhỏ.
Tuy nhiên, nếu bộ lọc không được vệ sinh hoặc thay mới định kỳ, bụi sẽ không còn được giữ lại mà có thể tiếp tục bị thổi ngược vào không khí trong quá trình hút dọn. Khi đó, việc vệ sinh không còn giúp cải thiện chất lượng không khí mà ngược lại còn khiến các hạt bụi phát tán khắp không gian sống.
KIỂM SOÁT CÔN TRÙNG MÀ KHÔNG PHỤ THUỘC VÀO HÓA CHẤT
Việc kiểm soát côn trùng cũng là một lĩnh vực mà nhiều chuyên gia ung thư lựa chọn hạn chế tối đa việc sử dụng hóa chất. Thay vì đồng ý với các gói phun thuốc định kỳ, điều được quan tâm đầu tiên là liệu đơn vị cung cấp dịch vụ có áp dụng phương pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) hay không.
Khác với việc phun thuốc ngay từ đầu, IPM ưu tiên ngăn ngừa côn trùng xâm nhập trước khi nghĩ đến hóa chất. Cách tiếp cận này bắt đầu bằng những biện pháp đơn giản như giữ nhà cửa gọn gàng, bảo quản thực phẩm trong hộp kín, trám các khe nứt ở nền móng, sửa lưới cửa sổ bị rách và loại bỏ những điều kiện khiến côn trùng có thể sinh sống hoặc tìm thấy thức ăn.
Nếu vẫn xuất hiện côn trùng, các loại bẫy hoặc mồi sẽ được sử dụng trước. Chỉ khi những biện pháp này không mang lại hiệu quả, hóa chất mới được cân nhắc và chỉ sử dụng với lượng tối thiểu, trong phạm vi cần thiết.
Theo Tiến sĩ Wood, việc phun thuốc đơn thuần không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ của vấn đề mà chỉ làm tăng mức độ tiếp xúc với các hóa chất không cần thiết trong môi trường sống. Ngay cả khi thuốc chỉ được phun ngoài trời, các hạt hóa chất vẫn có thể phát tán trong không khí và con người vẫn tiếp tục tiếp xúc với chúng.