Từng sở hữu máy bay riêng trị giá hàng triệu USD, bầu Đức có thời điểm được xem là một trong những doanh nhân giàu nhất thị trường chứng khoán Việt Nam.
Thế nhưng, những khoản đầu tư lớn, đặc biệt vào bất động sản và nông nghiệp, cùng gánh nặng nợ vay đã đẩy Hoàng Anh Gia Lai (HAGL) vào giai đoạn khó khăn kéo dài.
Chiếc máy bay từng phục vụ những chuyến công tác xuyên Đông Dương cũng phải rao bán, đánh dấu một bước ngoặt trong hành trình kinh doanh của doanh nhân này.
Sau hơn một thập kỷ tái cơ cấu, HAGL đang dần tìm lại đà tăng trưởng nhờ cây ăn trái và các lĩnh vực nông nghiệp, song bài toán vốn và nghĩa vụ tài chính vẫn chưa hoàn toàn khép lại.
CHIẾC PHI CƠ VANG BÓNG MỘT THỜI
Ông Đoàn Nguyên Đức, thường được gọi là bầu Đức, sinh năm 1962 tại Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Năm 1992, ông bắt đầu kinh doanh với một cơ sở sản xuất đồ gỗ, nội thất tại Gia Lai.
Từ số vốn ban đầu chỉ vài chục triệu đồng, doanh nghiệp từng bước mở rộng sang sản xuất, chế biến gỗ và xuất khẩu, đặt nền móng cho sự ra đời của Công ty Cổ phần Hoàng Anh Gia Lai (HAGL - mã chứng khoán: HAG).
Năm 2006, HAGL chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần, mở rộng hoạt động sang nhiều lĩnh vực, trong đó bất động sản từng là mảng kinh doanh chủ lực. Giai đoạn 2004-2012 được xem là thời kỳ phát triển mạnh của doanh nghiệp với hàng loạt dự án nhà ở, khu đô thị, khách sạn và trung tâm thương mại. Tại TP.HCM, HAGL phát triển các dự án như Hoàng Anh River View, Hoàng Anh Gia Lai 1, 2, 3, 4 và New Saigon.
Không chỉ mở rộng trong nước, HAGL còn đầu tư ra nước ngoài. Năm 2013, doanh nghiệp rót khoảng 440 triệu USD vào khu phức hợp Myanmar Center tại Yangon, gồm trung tâm thương mại, khách sạn và văn phòng cho thuê. Myanmar Plaza, một phần của tổ hợp này, đi vào hoạt động năm 2015.
Thời kỳ hưng thịnh cũng gắn với hình ảnh một bầu Đức mạnh tay chi tiền cho những tài sản đắt đỏ. Năm 2008, ông gây chú ý khi mua chiếc máy bay riêng Beechcraft King Air 350 với giá khoảng 5 triệu USD. Để đưa máy bay vào khai thác, ông còn phải chi thêm khoảng 2 triệu USD cho thuế, thuê tổ lái và bảo dưỡng kỹ thuật.
Chiếc King Air 350 là máy bay cánh quạt hai động cơ, có sức chở tối đa 11 người và tầm bay hơn 2.000km. Máy bay chủ yếu phục vụ việc di chuyển giữa TP.HCM với các dự án của HAGL tại Việt Nam, Lào, Campuchia và Myanmar. Đây từng là một trong những biểu tượng cho sự hưng thịnh của doanh nghiệp và phong cách kinh doanh của bầu Đức.
Tuy nhiên, phía sau giai đoạn mở rộng nhanh chóng là nhu cầu vốn ngày càng lớn. Từ năm 2012, ông Đức bắt đầu chuyển hướng sang nông nghiệp, thu hẹp hoạt động bất động sản để tập trung vào các dự án trồng cây công nghiệp và cây ăn trái.
Chiếc King Air 350 cũng được ông đánh tiếng sang nhượng từ năm 2013. Sau khi Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam bày tỏ ý định mua lại nhưng không thành, chiếc máy bay cuối cùng được bán cho Vietstar Airlines. Giá chuyển nhượng không được công bố.
Năm 2014, bầu Đức từng sử dụng máy bay phản lực Legacy 600 có sức chứa 13 chỗ ngồi. Tuy nhiên, theo thông tin từ nhà chức trách hàng không, máy bay này được đăng ký khai thác dưới tên một cá nhân nước ngoài và ông Đức chỉ thuê lại. Sau đó, chiếc máy bay cũng không còn khai thác tại Việt Nam.
KHOẢN NỢ 36.000 TỶ ĐỒNG VÀ CUỘC ĐẠI PHẪU HAGL
Việc chuyển hướng sang nông nghiệp được kỳ vọng tạo ra trụ cột tăng trưởng mới cho HAGL. Doanh nghiệp phát triển diện tích lớn cao su, nhưng giá bán giảm sâu trong khi cây trồng cần nhiều năm mới cho thu hoạch. Dòng tiền không theo kịp nhu cầu vốn đầu tư, cộng thêm lượng vay nợ lớn khiến tình hình tài chính ngày càng khó khăn.
Cuối năm 2016, tổng nợ phải trả của HAGL vượt 36.000 tỷ đồng. Đến năm 2018, tổng nợ vay tài chính vẫn ở mức khoảng 28.000 tỷ đồng. Doanh nghiệp buộc phải tái cơ cấu, chuyển nhượng phần lớn vốn tại Công ty Cổ phần Nông nghiệp Quốc tế Hoàng Anh Gia Lai (HAGL Agrico) cho Thaco, đồng thời thoái vốn khỏi một số dự án bất động sản, thủy điện và lĩnh vực đầu tư khác.
Năm 2019, HAGL hoàn tất việc thoái phần vốn còn lại tại dự án Hoàng Anh Myanmar ở Yangon. Đây từng là một trong những tài sản bất động sản lớn của doanh nghiệp tại nước ngoài. Việc liên tiếp chuyển nhượng tài sản cho thấy HAGL phải thu hẹp quy mô để tập trung xử lý nghĩa vụ tài chính.
Sau quá trình tái cơ cấu, HAGL dần chuyển trọng tâm sang cây ăn trái, trong đó chuối trở thành sản phẩm chủ lực. Doanh nghiệp tiếp tục đầu tư sầu riêng, đồng thời duy trì chăn nuôi heo và phát triển thương hiệu Heo ăn chuối BAPI.
So với cao su, cây ăn trái có chu kỳ thu hoạch ngắn hơn, giúp doanh nghiệp có cơ hội tạo doanh thu thường xuyên. Dù vậy, hoạt động nông nghiệp vẫn chịu rủi ro từ thời tiết, dịch bệnh, giá bán và thị trường tiêu thụ.
Tháng 1/2026, HAGL bất ngờ động thổ dự án Khu phức hợp nhà ở cao tầng và thương mại Phù Đổng tại phường Pleiku, Gia Lai. Dự án có diện tích gần 7.000m², gồm 2 tầng hầm, 22 tầng nổi và hơn 600 căn hộ.
Tại lễ động thổ ngày 18/1, bầu Đức cho biết giá bán dự kiến từ 20-25 triệu đồng/m², đồng thời dành 160 căn hộ, tổng giá trị khoảng 500 tỷ đồng, để tặng nhân viên có đóng góp trong quá trình đưa doanh nghiệp vượt qua khó khăn.
Theo ông Đức, khu đất đã thuộc sở hữu của HAGL từ trước và đây là dự án bất động sản cuối cùng của doanh nghiệp. Động thái này cho thấy HAGL vẫn tận dụng những quỹ đất sẵn có, dù nông nghiệp tiếp tục là lĩnh vực kinh doanh trọng tâm.
HAGL VẪN CẦN CHỨNG MINH SỨC KHỎE TÀI CHÍNH
Sau nhiều năm tái cơ cấu, hoạt động kinh doanh của HAGL đang ghi nhận những chuyển biến tích cực. Trong quý 3/2026, doanh thu thuần đạt hơn 1.900 tỷ đồng, gần như đi ngang so với cùng kỳ. Trái cây tiếp tục là nguồn thu chủ lực với hơn 1.460 tỷ đồng, tăng nhẹ và chiếm khoảng 77% tổng doanh thu.
Trong khi đó, doanh thu bán hàng hóa đạt 401 tỷ đồng, giảm 6%; mảng bán vật nuôi gồm heo, cá mang về khoảng 35,41 tỷ đồng, giảm 10%. Dù doanh thu chưa tăng đáng kể, giá vốn hàng bán giảm 8%, chủ yếu nhờ giá vốn mảng trái cây đi xuống. Nhờ vậy, lợi nhuận gộp đạt 871 tỷ đồng, tăng 14%, biên lợi nhuận gộp cải thiện từ khoảng 40% lên gần 46%.
Tuy nhiên, chi phí tài chính tiếp tục là điểm gây sức ép. Doanh thu tài chính trong quý giảm 30%, trong khi chi phí tài chính tăng 26%, lên hơn 251 tỷ đồng, phần lớn là chi phí lãi vay.
Dù tiết giảm 37% chi phí bán hàng, khoản lỗ khác 78 tỷ đồng cùng chi phí thuế đã bào mòn thành quả kinh doanh. Kết quả, HAGL lãi ròng khoảng 406 tỷ đồng, giảm nhẹ so với cùng kỳ.
Lũy kế 9 tháng đầu năm, doanh thu thuần đạt gần 4.950 tỷ đồng, giảm 12%, nhưng lợi nhuận sau thuế đạt khoảng 2.400 tỷ đồng, tăng 95%. Kết quả này chủ yếu được hỗ trợ bởi hai quý đầu năm ghi nhận lợi nhuận cao, trong đó có đóng góp từ việc doanh nghiệp được giảm trừ nghĩa vụ trả nợ trái phiếu. Vì vậy, mức tăng lợi nhuận chưa phản ánh hoàn toàn sự cải thiện của hoạt động kinh doanh cốt lõi.
Tại ngày 30/9/2026, tổng tài sản của HAGL đạt gần 29.400 tỷ đồng, tăng 11% so với đầu năm. Ở phía nguồn vốn, tổng nợ phải trả đạt gần 11.800 tỷ đồng, giảm nhẹ so với đầu năm. Nợ ngắn hạn giảm 20%, còn khoảng 8.100 tỷ đồng; riêng nợ vay ngắn hạn giảm 15%, xuống gần 5.500 tỷ đồng, chủ yếu tại OCB với 3.800 tỷ đồng và TPBank với 674 tỷ đồng.
Ngược lại, nợ vay dài hạn tăng lên khoảng 3.250 tỷ đồng, gấp 2,3 lần đầu năm, sau khi HAGL phát hành thành công lô trái phiếu 2.000 tỷ đồng vào cuối tháng 4/2026. Việc tăng vay dài hạn có thể giúp doanh nghiệp giảm áp lực thanh toán trong ngắn hạn, nhưng cũng kéo theo nghĩa vụ trả nợ trong những năm tiếp theo.
“NƯỚC CỜ CAO TAY” CỦA BẦU ĐỨC TẠI HGI
Trong năm 2026, ông Đoàn Nguyên Đức liên tục gia tăng sở hữu tại HAGL. Tại Đại hội đồng cổ đông thường niên ngày 17/4, ông khuyến khích cổ đông cân nhắc mua thêm cổ phiếu khi thị giá giảm và cho biết bản thân cũng đang tích lũy thêm.
“Cổ đông mà có tiền thì cứ giống tôi, mua thêm. Một đến hai năm nữa mà lỗ, cứ kêu ông Đức ra chửi. Tôi không cam kết sẽ mua lại, nhưng cam kết nếu lỗ cứ kêu tôi ra chửi”, ông Đức chia sẻ.
Từ tháng 3 đến tháng 7/2026, Chủ tịch HAGL hoàn tất 5 đợt mua cổ phiếu với tổng khối lượng 21 triệu đơn vị. Trong đó, đợt đầu tiên ông mua 5 triệu cổ phiếu; bốn đợt sau mỗi đợt mua thêm 4 triệu cổ phiếu. Sau giao dịch, lượng cổ phiếu nắm giữ tăng lên gần 326 triệu đơn vị, tương ứng 25,72% vốn điều lệ, so với khoảng 24,06% trước đó.
Với mặt bằng giá giao dịch tại các thời điểm mua, tổng số tiền ông Đức bỏ ra ước tính hơn 300 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến ngày 12/11, cổ phiếu HAG giao dịch quanh 13.650 đồng/cổ phiếu, tương ứng giá trị thị trường của 21 triệu cổ phiếu mua thêm khoảng 287 tỷ đồng.
Nếu tạm tính theo giá đóng cửa tại thời điểm kết thúc từng đợt mua, khoản đầu tư này đang lỗ khoảng 32-34 tỷ đồng. Đây là mức ước tính, không phải giá vốn chính xác của từng giao dịch.
Cùng thời điểm, hoạt động huy động vốn tại công ty con - Công ty Cổ phần Đầu tư Quốc tế Hoàng Anh Gia Lai (mã chứng khoán: HGI) cũng thu hút sự chú ý. Ngày 10/11, HGI công bố phương án chào bán tối đa 12,7 triệu cổ phiếu cho cổ đông hiện hữu với giá 10.000 đồng/cổ phiếu, dự kiến thu về 127 tỷ đồng. Toàn bộ số tiền được xác định sử dụng trong năm 2027 để trả nợ vay tại các tổ chức tín dụng, nợ trái phiếu và nợ các công ty liên quan.
Trước đó, ngày 6/11, Hội đồng quản trị HGI thông qua phương án tạm ứng cổ tức năm 2026 bằng tiền mặt với tỷ lệ 7%, tương ứng 700 đồng/cổ phiếu. Với 187,3 triệu cổ phiếu đang lưu hành, tổng số tiền dự kiến chi trả là 131,11 tỷ đồng.
Hai phương án được công bố gần nhau tạo ra sự tương ứng đáng chú ý về dòng tiền. Theo tỷ lệ phát hành 1.873:127, cổ đông sở hữu 1.873 cổ phiếu HGI được quyền mua thêm 127 cổ phiếu mới với số tiền 1,27 triệu đồng. Trong khi đó, số cổ tức nhận được là hơn 1,31 triệu đồng, đủ để cổ đông thực hiện quyền mua nếu sử dụng toàn bộ khoản tiền này.
Đối với HAGL, cổ đông lớn nhất đang nắm giữ 141,37 triệu cổ phiếu HGI, tương ứng 75,48% vốn điều lệ. Số cổ tức dự kiến nhận về khoảng 98,96 tỷ đồng, trong khi số tiền cần nộp để thực hiện quyền mua nhằm duy trì tỷ lệ sở hữu vào khoảng 95,86 tỷ đồng.
Như vậy, khoản cổ tức có thể giúp HAGL thực hiện quyền mua mà không cần bổ sung lượng tiền tương ứng từ nguồn vốn bên ngoài. Tuy nhiên, xét trên toàn bộ dòng tiền, việc chia cổ tức rồi phát hành thêm không tự tạo ra nguồn lực mới cho hệ sinh thái doanh nghiệp. Bản chất của phương án là phân phối lợi nhuận cho cổ đông, sau đó huy động lại một phần tiền thông qua việc phát hành cổ phiếu để phục vụ mục tiêu trả nợ.
Trong kịch bản doanh nghiệp chỉ phát hành thêm 12,7 triệu cổ phiếu để thu 127 tỷ đồng trả nợ mà không chia cổ tức tiền mặt, công ty mẹ Hoàng Anh Gia Lai sẽ phải trích 95,86 tỷ đồng từ ngân quỹ tập đoàn để nộp vào HGI nhằm giữ nguyên tỷ lệ sở hữu.
Đồng thời, các nhà đầu tư bên ngoài vừa mua cổ phiếu tại đợt IPO với mức giá 60.600 đồng/cổ phiếu sẽ phải tiếp tục nộp thêm tiền mặt, khi cổ phiếu mới vừa chào sàn UPCoM vào ngày 9/11.
Yêu cầu nộp tiền từ nguồn tự có khi chưa nhận được dòng tiền hoàn vốn dễ dẫn đến nguy cơ cổ đông từ chối thực hiện quyền mua, khiến đợt phát hành đối mặt rủi ro không huy động đủ 127 tỷ đồng.
Việc chi trả cổ tức tiền mặt trước vì vậy đóng vai trò cung cấp thanh khoản đối ứng, bảo đảm tỷ lệ nộp tiền mua cổ phiếu đạt tối đa để công ty hoàn thành phương án trả nợ trong năm 2027.
Từ doanh nghiệp từng phải bán nhiều tài sản để xử lý khoản nợ hàng chục nghìn tỷ đồng, HAGL hiện đã thu hẹp đáng kể nghĩa vụ phải trả và cải thiện kết quả kinh doanh.
Dù vậy, chặng đường phục hồi vẫn chưa khép lại khi doanh nghiệp còn phải chứng minh hiệu quả của các khoản đầu tư nông nghiệp mới, khả năng tạo dòng tiền thực và sức bền tài chính trong dài hạn.