Ngày 21/11, với 415/474 (83,17%) đại biểu tán thành, Quốc hội thông qua dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Dự thảo Luật sau khi tiếp thu, chỉnh lý gồm 7 chương, 39 điều, có hiệu lực từ ngày 1/1/2028.
Theo đó, không lấy mô không tái tạo, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi. Việc đăng ký hiến chỉ áp dụng đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên, nhằm bảo đảm người đăng ký có đủ năng lực, nhận thức và việc hiến hoàn toàn tự nguyện.
Dự thảo Luật vẫn giữ lại một trường hợp hiến mô tái tạo khi còn sống vì lợi ích sống còn của chính trẻ em. Cụ thể, trẻ có thể hiến mô tái tạo như tế bào gốc tạo máu để giúp anh, chị, em ruột mắc các bệnh máu ác tính hoặc bệnh máu bẩm sinh nặng.
Theo Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, ghép tế bào gốc là cơ hội chữa khỏi duy nhất đối với anh, chị, em của những em bé này.
Việc hiến phải có sự đồng ý của chính trẻ, văn bản đồng ý của cha mẹ. Trẻ và cha mẹ đều được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và đánh giá tâm lý - xã hội phù hợp với độ tuổi.
Việc hiến phải được xem xét bởi Hội đồng tư vấn có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc tổ chức bảo vệ quyền trẻ em. Người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh phải chấp thuận bằng văn bản.
Đồng thời, thu hẹp phạm vi người đại diện đồng ý cho hiến, quy định rõ người có quyền đồng ý theo thứ tự ưu tiên và cách xử lý khi các thành viên có ý kiến khác nhau, làm rõ người đại diện đối với người hiến từ đủ 18 tuổi trở lên.
Một nội dung quan trọng khác được đề cập là việc đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc người đăng ký đương nhiên đủ điều kiện để được lấy mô, bộ phận cơ thể hoặc lấy xác. Người đã đăng ký hiến, người đại diện của người hiến hoặc cha đẻ, mẹ đẻ của người hiến có quyền từ chối hiến tại bất kỳ thời điểm nào.
Dự thảo quy định không được thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người khi người hiến hoặc người đại diện, cha đẻ, mẹ đẻ từ chối hiến hoặc có biểu hiện không đồng thuận, không hợp tác tại bất kỳ thời điểm nào. Quy định này nhằm bảo đảm tính tự nguyện thực chất, tránh việc đăng ký hiến trước đó bị xem là căn cứ duy nhất để tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể.
Bên cạnh các quy định bảo vệ người dưới 18 tuổi, dự thảo Luật cũng điều chỉnh các điều kiện hiến bộ phận cơ thể khi còn sống nhằm hạn chế nguy cơ mua bán, thương mại hóa hoạt động hiến, ghép.
Cụ thể, người từ đủ 25 tuổi trở lên được hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải là thành viên gia đình. Người hiến phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và đánh giá tâm lý - xã hội.
Người đánh giá điều kiện hiến không phải là người chỉ định ghép cho người bệnh, cũng không phải là người trực tiếp thực hiện lấy bộ phận cơ thể của người hiến.
Việc nâng độ tuổi hiến cho người ngoài gia đình từ đủ 18 tuổi lên đủ 25 tuổi nhằm bảo đảm người hiến đã trưởng thành về nhận thức, độc lập trong quyết định và ít bị chi phối bởi áp lực kinh tế. Người từ đủ 18 tuổi đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình.
Để ngăn chặn nguy cơ mua bán, việc phân bổ bộ phận cơ thể hiến cho người ngoài gia đình do cơ quan điều phối quốc gia thực hiện. Việc lấy bộ phận cơ thể chỉ được tiến hành khi có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép, gồm các chuyên gia về y tế, pháp luật, tâm lý, các thành viên hội đồng không tham gia thực hiện lấy, ghép trong trường hợp đó.
Cơ quan công an, UBND và các cơ quan liên quan phối hợp xác minh quan hệ nhân thân, nơi cư trú của người hiến và người nhận. Trường hợp vợ chồng phải bảo đảm đủ thời gian kết hôn tối thiểu theo quy định của Chính phủ.
Để tăng cường phòng ngừa, dự thảo Luật nâng số hành vi bị nghiêm cấm từ 10 lên 29. Trong đó, bổ sung các hành vi mua bán, môi giới mô, bộ phận cơ thể người; lợi dụng việc nuôi con nuôi, chăm sóc thay thế, quan hệ giám hộ hoặc quan hệ lệ thuộc để hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người; đưa người Việt Nam ra nước ngoài để mua bán mô, bộ phận cơ thể người hoặc đưa người nước ngoài vào Việt Nam để tiến hành ghép trái quy định.
Nghiêm cấm việc lấy mô, bộ phận cơ thể trong trường hợp chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc có dấu hiệu bất thường, nghi ngờ vi phạm pháp luật.
Ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí đánh giá, xác định người có khả năng hiến, chăm sóc, phục hồi sức khỏe ngay sau khi hiến, khám sức khỏe định kỳ và đóng bảo hiểm y tế cho người đã hiến bộ phận cơ thể. Người hiến không phải chi trả chi phí lấy, ghép; các khoản chi này do quỹ bảo hiểm y tế hoặc người được ghép chi trả.
Đối với người đã hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn, cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con ruột, anh ruột, chị ruột, em ruột được ưu tiên ghép khi có tên trong danh sách chờ ghép. Dự thảo giao Chính phủ quy định chế độ tổ chức tang lễ, mai táng đối với người đã hiến.
Các nội dung có tính nguyên tắc về xác định chết não, chết tuần hoàn yêu cầu phải có đủ tiêu chuẩn chuyên môn và kết luận bằng văn bản của hội đồng. Thành phần hội đồng, nguyên tắc đánh giá độc lập cũng được quy định; tiêu chuẩn xác định phải bao gồm các tiêu chuẩn về lâm sàng, cận lâm sàng và thời gian theo tiêu chuẩn quốc tế.
Ngay cả khi đã có kết luận chết não, chết tuần hoàn, việc hiến vẫn hoàn toàn do gia đình quyết định. Gia đình được tư vấn, cung cấp đầy đủ thông tin và có quyền từ chối ở bất kỳ thời điểm nào.
Ngoài ra, ngày 20/5 sẽ là Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể, nhằm tôn vinh người hiến, gia đình người hiến và nâng cao nhận thức xã hội về nghĩa cử nhân đạo này.