Tại Việt Nam, lĩnh vực âm nhạc trị liệu vẫn đang trong quá trình hình thành và phát triển, mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít câu hỏi về nền tảng khoa học, cách tiếp cận và khả năng ứng dụng trong đời sống.
Với hành trình từ một nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp đến người nghiên cứu và ứng dụng âm nhạc trong hỗ trợ sức khỏe tinh thần, Nghệ sĩ Viola Quốc Tế Nguyệt Thu là một trong những người đang góp phần đưa âm nhạc đến gần hơn với cộng đồng theo một cách khác biệt.
Thương gia đã có cuộc trao đổi với nghệ sĩ Nguyệt Thu, người sáng lập ra Pneuma Music, để tìm hiểu về hành trình đến với âm nhạc trị liệu, giá trị của âm nhạc trong quá trình chữa lành cũng như những triển vọng phát triển của lĩnh vực này tại Việt Nam.
Trước khi đến với âm nhạc trị liệu, chị được biết đến là một nghệ sĩ viola. Vậy điều gì đã khiến chị bắt đầu rẽ hướng sang lĩnh vực này?
Thật ra tôi có con mắc hội chứng tự kỷ. Đó là một trong những lý do đưa tôi đến với công việc này nhưng tôi vẫn tin rằng nghề chọn người. Từ nhỏ, tôi đã thích tìm hiểu về y học. Bản thân tôi cũng là một đứa trẻ gầy yếu, thường xuyên ốm đau nên luôn ý thức được tầm quan trọng của sức khỏe.
Biến cố lớn nhất là khi mẹ tôi qua đời, sau đó là con tôi được chẩn đoán mắc tự kỷ. Tôi quyết định gác lại sự nghiệp để đồng hành cùng con. Trong quá trình đó, tôi bắt đầu tự nghiên cứu về tự kỷ.
Ban đầu là các phương pháp hỗ trợ tâm lý, càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra sức khỏe thể chất như tiêu hóa, giấc ngủ hay dinh dưỡng cũng ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của trẻ. Càng nghiên cứu, tôi càng đam mê và mong muốn chia sẻ những kiến thức đó để giúp nhiều người có cuộc sống khỏe mạnh hơn.
Trước khi về Việt Nam, tôi đã bắt đầu nghiên cứu về lĩnh vực này nhưng chưa từng nghĩ sẽ mở trường. Hiện nay, tôi có 5 trung tâm hỗ trợ trẻ tự kỷ. Âm nhạc chỉ là một phần trong phương pháp của chúng tôi, bên cạnh giáo dục tâm lý, phát triển kỹ năng thể chất nhằm giúp các con vượt qua được vấn đề của bản thân.
Điều tôi trăn trở nhất là nhiều người vẫn luôn so sánh trẻ tự kỷ với những đứa trẻ khác. Mỗi đứa trẻ đều có nhịp phát triển riêng và các con rất nhạy cảm. Tôi tin rằng nếu dành thời gian quan sát và lắng nghe, chúng ta sẽ thấy mình có thể đóng góp cho xã hội theo nhiều cách khác nhau. Với tôi, âm nhạc là một người bạn, là liều thuốc xoa dịu và không mang ý đánh giá hay phán xét con người.
Bước sang lĩnh vực âm nhạc trị liệu, cách chị nhìn nhận vai trò của người nghệ sĩ cũng như là cách hiểu về âm nhạc đã thay đổi như thế nào?
Thực ra, tôi không thay đổi con người mình, chỉ là tôi thấy mình may mắn khi được làm điều mình yêu thích và cảm nhận được giá trị của công việc. Điều quan trọng nhất là tôi tìm thấy ý nghĩa của bản thân trong nghề mình đang làm.
Âm nhạc trước hết chữa lành chính tôi. Nó giúp tôi vượt qua những biến cố và thử thách trong cuộc sống. Khi cảm nhận được giá trị đó, tôi chỉ muốn chia sẻ nhiều hơn bởi mỗi lần cho đi, điều tôi nhận lại còn lớn hơn rất nhiều. Qua quá trình đồng hành và kết nối với mọi người bằng âm nhạc, tôi cũng học được rất nhiều điều.
Điều thú vị là bây giờ tôi cảm thấy mình chơi đàn còn tốt hơn trước. Ngày xưa, với tư cách một nghệ sĩ, tôi luôn phải chơi thật hoàn hảo, không được phép sai và phải chứng minh năng lực của mình. Còn bây giờ, tôi không còn chơi đàn để chứng minh điều gì nữa. Tôi chơi vì biết có những người đang chờ đợi, đang cần âm nhạc của mình.
Khi không còn áp lực, tôi được chơi một cách tự do hơn, cảm xúc hơn và cũng hạnh phúc hơn. Chính trong những khoảnh khắc ấy, tôi cảm nhận rõ nhất giá trị của bản thân và ý nghĩa mà âm nhạc mang lại.
Theo chị, âm nhạc trị liệu tác động đến con người theo cách nào mà lời nói đôi khi không thể làm được?
Thực ra, âm nhạc cũng là một ngôn ngữ, một cách tư duy. Người ta vẫn nói nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc, là đỉnh cao của cảm xúc. Có những cảm xúc mà ngôn từ không thể diễn tả hết nhưng âm nhạc thì có thể.
Đôi khi chúng ta không biết phải nói gì về cảm xúc của mình. Nhưng chỉ cần nghe một bản nhạc phù hợp, ta có cảm giác như có ai đó đang thấu hiểu, vỗ về và nói hộ lòng mình. Điều đặc biệt là không nhất thiết phải hiểu bản nhạc nói gì, chỉ cần cảm nhận là đủ.
Âm nhạc không chỉ để thưởng thức mà còn giúp chúng ta chậm lại giữa cuộc sống vội vã. Khi căng thẳng, con người thường giống như đang chạy mà không biết mình chạy đi đâu. Âm nhạc giúp mình dừng lại, lấy lại sự cân bằng và nhìn mọi thứ bình tĩnh hơn.
Ngay cả khi buồn, tôi cũng không nghĩ âm nhạc giúp mình quên đi nỗi buồn. Điều nó làm là giúp mình chấp nhận cảm xúc ấy. Khi đã chấp nhận, mình sẽ nhẹ lòng hơn và đủ sức bước tiếp.
Đó là điều tôi tin là giá trị lớn nhất mà âm nhạc mang lại. Nó không xóa đi cảm xúc mà chữa lành và tiếp thêm năng lượng để mình đi qua những giai đoạn khó khăn.
Bên cạnh kỹ năng âm nhạc, người làm âm nhạc trị liệu cần có những yếu tố nào để thực sự hỗ trợ người khác?
Mọi người thường biết đến tôi nhiều hơn với vai trò một nghệ sĩ. Tuy nhiên, bên cạnh âm nhạc, tôi cũng là một chuyên gia tư vấn tâm lý. Tôi đã dành nhiều thời gian lắng nghe và đồng hành với những người đang gặp khó khăn về tâm lý.
Tôi tin rằng lắng nghe là điều rất quan trọng. Khi ai đó tìm đến để chia sẻ, điều họ cần không phải là lời khuyên ngay lập tức mà là một không gian đủ an toàn để được nói ra cảm xúc của mình.
Trong mỗi buổi trị liệu bằng âm nhạc, tôi không chỉ chơi nhạc. Tôi để họ nghe, tương tác và chia sẻ những gì họ đang cảm nhận. Qua từng buổi, mình có thể nhận thấy sự thay đổi rất rõ trong cảm xúc và cách họ nhìn nhận bản thân.
Sắp tới, tôi muốn ghi lại hành trình đó. Không phải để đánh giá, mà để chính họ nhìn thấy sự thay đổi của mình. Có những người sau 10 buổi vẫn nghĩ rằng mình không tiến bộ, nhưng khi xem lại những hình ảnh, cảm xúc và cách họ thể hiện ở buổi đầu so với hiện tại, họ sẽ nhận ra mình đã thay đổi rất nhiều. Đó cũng là động lực để họ tiếp tục hành trình chữa lành.
Âm nhạc trị liệu nằm ở giao điểm giữa nghệ thuật và khoa học. Vậy làm thế nào để cân bằng giữa yếu tố cảm nhận nghệ thuật và nền tảng chuyên môn?
Nhiều người nghĩ âm nhạc chỉ là cảm xúc. Với tôi, âm nhạc rất logic. Khi đã gọi là âm nhạc trị liệu hay chữa lành, mọi thứ đều cần được kiểm chứng bằng nghiên cứu và lâm sàng. Người ta phải đánh giá xem âm nhạc tác động như thế nào đến hệ thần kinh, cảm xúc và quá trình phục hồi của người bệnh.
Tôi không cho rằng âm nhạc có thể thay thế hoàn toàn y học mà chỉ thay thế được trong một vài vấn đề. Hiện tôi đang phối hợp với Bệnh viện Ung bướu Hà Nội để nghiên cứu việc ứng dụng âm nhạc trong giảm đau và hỗ trợ điều trị. Nếu âm nhạc có thể hỗ trợ bệnh nhân trong việc giảm cảm giác đau, giảm phụ thuộc vào thuốc và giúp quá trình điều trị thuận lợi hơn thì đó đã là một thành công rất lớn.
Trên thế giới, âm nhạc trị liệu đã được nghiên cứu và ứng dụng từ rất lâu chứ không phải là một khái niệm mới. Điểm khác biệt của tôi là tôi vừa là người làm trị liệu, vừa là một nghệ sĩ. Thay vì chỉ sử dụng những bản nhạc có sẵn, tôi tự sáng tác và thiết kế âm nhạc dựa trên mục tiêu trị liệu.
Với tôi, không có một bản nhạc nào phù hợp với tất cả mọi người. Cùng một tần số hay cùng một giai điệu, nếu không phù hợp với tính cách, trạng thái cảm xúc và nhu cầu của người nghe thì hiệu quả cũng sẽ khác.
Khi sáng tác, tôi không chỉ quan tâm đến giai điệu mà còn nghiên cứu các yếu tố như tần số, âm sắc, nhịp điệu và cách chúng tác động đến cơ thể cũng như hệ thần kinh. Tôi tham khảo nhiều phương pháp trị liệu trên thế giới, kết hợp với những nghiên cứu đã có và kinh nghiệm thực hành để xây dựng phương pháp của riêng mình.
Tôi không phát minh ra điều gì mới. Tôi chỉ kế thừa những nền tảng khoa học đã được nghiên cứu, kết nối chúng với kinh nghiệm của một người nghệ sĩ để tạo nên một phương pháp phù hợp và hiệu quả hơn với những người mình đồng hành.
Pneuma Music lựa chọn đưa âm nhạc ra khỏi những sân khấu truyền thống để đến với bệnh viện và cộng đồng bên ngoài. Theo chị, điều gì tạo nên sự khác biệt của những buổi biểu diễn này và âm nhạc cần được lựa chọn như thế nào để phù hợp với từng không gian?
Điều tôi muốn mang đến không chỉ là những buổi biểu diễn. Với các bác sĩ và nhân viên y tế, điều họ thiếu nhất là thời gian cho chính mình. Họ cũng muốn được đưa gia đình đi nghe nhạc, được ngồi trong một khán phòng để thư giãn nhưng công việc gần như không cho phép.
Vì thế, thay vì chờ họ đến với âm nhạc, tôi muốn đưa âm nhạc đến với họ. Chỉ cần 10 – 15 phút nghỉ giữa ca trực, được nghe một tác phẩm hay, được thả lỏng một chút cũng đã là một món quà rất ý nghĩa. Đó không phải là biểu diễn cho vui mà là một cách để tri ân, sẻ chia và giúp họ phục hồi năng lượng.
Tôi cũng rất trân trọng khán giả của mình. Vì vậy, tôi sẵn sàng mang tặng những cây đàn piano vốn thường chỉ xuất hiện trong phòng hòa nhạc đến bệnh viện. Đó là cách tôi nói với các bác sĩ, bệnh nhân và cả nghệ sĩ rằng họ đều xứng đáng được thưởng thức những điều tốt đẹp nhất.
Trong các chương trình, tôi lựa chọn những bản nhạc tích cực, thư giãn và quen thuộc để mọi người dễ đồng cảm, xen kẽ với những tác phẩm bác học nhằm mở rộng trải nghiệm nghe nhạc một cách tự nhiên. Với tôi, âm nhạc không lời có một lợi thế rất lớn. Nó không áp đặt cảm xúc hay ngôn từ mà để mỗi người tự cảm nhận theo cách của riêng mình.
Khi nhìn vào bối cảnh tại Việt Nam, chị đánh giá sự phát triển của âm nhạc trị liệu đang ở giai đoạn nào? Đâu là những cơ hội và rào cản của lĩnh vực này?
Theo tôi, âm nhạc trị liệu tại Việt Nam hiện nay đang ở giai đoạn bắt đầu được quan tâm và hình thành nhu cầu. Tuy nhiên, lĩnh vực này vẫn còn khá mới và đôi khi bị hiểu chưa đúng.
Tôi nghĩ cơ hội lớn nhất của âm nhạc trị liệu nằm ở việc xã hội đang ngày càng quan tâm nhiều hơn đến xu hướng chữa lành. Khi con người chịu nhiều áp lực trong cuộc sống, họ bắt đầu tìm kiếm những phương pháp tích cực để cân bằng và chăm sóc bản thân. Đây là thời điểm thuận lợi để âm nhạc trị liệu được phát triển.
Bên cạnh đó, tôi nghĩ Việt Nam có một lợi thế rất lớn đó là nền âm nhạc truyền thống vô cùng phong phú. Trong quá trình làm âm nhạc chữa lành, tôi không chỉ sử dụng âm nhạc phương Tây mà còn kết hợp nhiều nhạc cụ dân tộc như đàn bầu, đàn tranh, đàn tính, đàn nguyệt, đàn tam thập lục…
Tôi muốn đưa những âm thanh quen thuộc của văn hóa Việt vào trong các sáng tác bởi âm nhạc không chỉ tác động bằng giai điệu mà còn thông qua ký ức, văn hóa và sự kết nối cảm xúc.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là thay đổi nhận thức. Một lĩnh vực mới không thể phát triển ngay lập tức mà cần có thời gian để xây dựng niềm tin, nâng cao hiểu biết và tạo ra những mô hình thực hành hiệu quả. Chúng ta cần những chương trình đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng bài bản để lan tỏa và xây dựng nhận thức dần dần cho mọi người.
Điều quan trọng là chúng ta cần tạo ra một làn sóng nhận thức từ từ, bắt đầu từ những nhóm nhỏ rồi lan tỏa rộng hơn. Khi mọi người hiểu và trải nghiệm được giá trị của âm nhạc, lĩnh vực này sẽ có cơ hội phát triển một cách tự nhiên và bền vững.
Sắp tới, tôi muốn giúp mỗi người có thể tự sáng tác âm nhạc dựa trên cảm xúc và câu chuyện của chính mình. Ví dụ, khi một người tham gia trị liệu, tôi sẽ hướng dẫn họ lựa chọn phong cách âm nhạc phù hợp, mô tả điều mình muốn thể hiện, sau đó cùng họ tạo nên một bản nhạc mang dấu ấn cá nhân. Tôi sẽ dùng tiếng viola và cảm xúc của mình để kết nối, hoàn thiện tác phẩm ấy cùng họ.
Khi một bản nhạc được tạo ra từ chính cảm xúc, trải nghiệm và sự tham gia của mỗi người, đó sẽ là một tác phẩm thực sự thuộc về họ. Chính sự kết nối cá nhân ấy có thể tạo nên giá trị đặc biệt trong quá trình trị liệu.
Ngoài ra, sau thời gian nghiên cứu và ứng dụng AI trong sáng tác âm nhạc, tôi cũng muốn đưa chương trình này đến với các phụ huynh để đồng hành cùng con. Tôi mong muốn hướng dẫn các con cách cảm thụ âm nhạc, học cách mô tả cảm xúc và tự tạo ra những bản nhạc mang dấu ấn riêng của mình.
Xin cảm ơn chị!
