Những bí mật bạn nên biết về âm nhạc trị liệu

Âm nhạc có thể khiến một người bình tĩnh hơn sau một ngày căng thẳng, khơi lại những ký ức tưởng đã quên hoặc mang đến cảm giác được kết nối trong những thời điểm khó khăn.

Từ khả năng chạm đến cảm xúc ấy, âm nhạc đôi khi được khoác lên một vai trò lớn hơn thực tế là trở thành một liều thuốc được cho là có thể chữa lành mọi tổn thương. Chính sự đánh đồng giữa sức mạnh cảm xúc của âm nhạc và bản chất chuyên môn của âm nhạc trị liệu đã tạo ra một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về lĩnh vực này.

ÂM NHẠC TỰ NÓ LÀ MỘT LIỀU THUỐC?

Một trong những lầm tưởng phổ biến nhất về âm nhạc trị liệu là quan niệm âm nhạc tự thân đã có khả năng chữa lành, chỉ cần nghe một bản nhạc phù hợp là có thể tạo ra tác động trị liệu.

Cách hiểu này khiến âm nhạc trị liệu đôi khi bị giản lược thành việc mở một danh sách nhạc thư giãn, nghe nhạc thiền hoặc lựa chọn những giai điệu được quảng bá là chữa lành.

Trên thực tế, việc nghe nhạc có thể mang lại nhiều lợi ích cho con người, nhưng nghe nhạc và âm nhạc trị liệu không phải là một hoạt động.

Một người mở một bài hát yêu thích để giảm căng thẳng sau giờ làm việc đang sử dụng âm nhạc như một công cụ tự điều chỉnh cảm xúc. Đây là một trải nghiệm phổ biến và có thể đem lại cảm giác dễ chịu.

Tuy nhiên, hoạt động đó không tự động trở thành một can thiệp trị liệu. Sự khác biệt nằm ở việc âm nhạc trị liệu sử dụng âm nhạc trong một quá trình có mục tiêu cụ thể, thay vì chỉ dựa vào cảm giác tích cực mà âm thanh tạo ra.

Theo Hiệp hội Âm nhạc trị liệu Hoa Kỳ (AMTA), âm nhạc trị liệu là việc sử dụng các can thiệp âm nhạc trong mối quan hệ trị liệu nhằm đạt được những mục tiêu về sức khỏe, giáo dục hoặc phát triển được xác định trước. Định nghĩa này nhấn mạnh rằng âm nhạc không hoạt động như một “viên thuốc” độc lập, nó là một công cụ được sử dụng trong một quá trình chuyên môn.

Sự nhầm lẫn này thường bắt nguồn từ việc con người cảm nhận rất rõ tác động tức thời của âm nhạc. Một bài hát có thể làm thay đổi tâm trạng trong vài phút khiến người nghe cảm thấy bình tĩnh hơn hoặc vui vẻ hơn. Nhưng phản ứng cảm xúc trước âm nhạc không đồng nghĩa với một tác động trị liệu theo nghĩa lâm sàng.

Ví dụ, khi một người nghe một bản nhạc quen thuộc và cảm thấy được an ủi, hiệu quả đó có thể đến từ ký ức cá nhân, sự liên kết với một giai đoạn trong cuộc sống hoặc cảm giác quen thuộc mà bài hát mang lại. Cùng một bản nhạc ấy có thể không tạo ra phản ứng tương tự ở một người khác. Vì vậy, không tồn tại một bài hát chữa lành có tác dụng giống nhau với tất cả mọi người.

Đây cũng là lý do những quảng bá về âm nhạc chữa lành đôi khi dễ gây hiểu lầm. Mọi người có thể bắt gặp nhiều nội dung giới thiệu các loại nhạc với tuyên bố như “tần số chữa lành”, “âm thanh chữa mất ngủ”, “nhạc chữa lo âu” hoặc “một playlist cân bằng năng lượng”.

Những nội dung này thường dựa trên trải nghiệm cá nhân của người nghe hoặc các tuyên bố chưa được chứng minh đầy đủ nhưng lại dễ khiến công chúng nghĩ rằng chỉ cần lựa chọn đúng âm thanh là có thể giải quyết các vấn đề sức khỏe phức tạp.

Các nghiên cứu khoa học hiện nay cho thấy âm nhạc có ảnh hưởng đến não bộ và cảm xúc nhưng tác động này không đơn giản theo kiểu một loại âm thanh tạo ra một hiệu quả cố định.

Trong nghiên cứu đăng trên Nature Reviews Neuroscience, nhà thần kinh học Stefan Koelsch cho biết cảm xúc do âm nhạc tạo ra liên quan đến nhiều vùng não khác nhau, bao gồm các khu vực xử lý cảm xúc, phần thưởng và dự đoán. Điều này cho thấy trải nghiệm âm nhạc là một quá trình phức tạp, chịu ảnh hưởng bởi đặc điểm của bản nhạc cũng như trải nghiệm và bối cảnh của người nghe.

Một nghiên cứu tổng quan khác của Chanda và Levitin trên Trends in Cognitive Sciences cũng chỉ ra rằng âm nhạc có thể ảnh hưởng đến các hệ thống liên quan đến phần thưởng, căng thẳng và kết nối xã hội. Thế nhưng, các tác giả không xem âm nhạc như một loại thuốc có tác dụng phổ quát mà nhấn mạnh cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về cơ chế và phạm vi ảnh hưởng của nó.

Một hiểu lầm khác liên quan đến quan niệm âm nhạc là thuốc, cho rằng chỉ cần tìm được đúng thể loại nhạc thì có thể áp dụng cho mọi trường hợp. Chẳng hạn, nhiều người mặc định nhạc cổ điển sẽ giúp tập trung, nhạc nhẹ giúp giảm căng thẳng hoặc một số tần số âm thanh nhất định có thể tạo ra trạng thái thư giãn. Sự thật là phản ứng với âm nhạc phụ thuộc vào nhiều yếu tố như sở thích cá nhân, nền tảng văn hóa, ký ức và trạng thái tâm lý tại thời điểm nghe.

Trong âm nhạc trị liệu, nhà trị liệu không tìm kiếm một bản nhạc tốt nhất cho tất cả mọi người. Điều quan trọng không phải là bản nhạc có đặc tính chữa lành sẵn có, mà là cách âm nhạc được lựa chọn và sử dụng để phục vụ một mục tiêu cụ thể.

Cũng giống như một loại thuốc trong y khoa không thể tự phát huy tác dụng nếu không được sử dụng đúng chỉ định, âm nhạc trong trị liệu cũng cần được đặt trong đúng bối cảnh.

Nhìn nhận âm nhạc như một công cụ trị liệu thay vì một liều thuốc thần kỳ không làm giảm giá trị của âm nhạc. Ngược lại, cách nhìn này giúp trả âm nhạc trị liệu về đúng vị trí là một lĩnh vực sử dụng sức mạnh của âm nhạc nhưng dựa trên phương pháp, kiến thức chuyên môn và sự tương tác giữa con người với con người.

AI DÙNG ĐƯỢC ÂM NHẠC CŨNG CÓ THỂ LÀM TRỊ LIỆU

Bên cạnh hiểu lầm về khía cạnh âm nhạc là việc không phải ai cũng có khả năng chơi nhạc, ca hát hoặc có tình yêu với âm nhạc đều có thể trở thành người thực hành lĩnh vực này.

Quan niệm ấy xuất phát từ việc âm nhạc vốn gần gũi với đời sống. Nhiều người có thể dùng một bài hát để động viên người khác, dùng tiếng đàn để tạo không khí thư giãn hoặc tổ chức các hoạt động âm nhạc cho cộng đồng. Những hoạt động này đều có ý nghĩa nhưng không đồng nghĩa với việc người thực hiện đang làm âm nhạc trị liệu.

Điểm khác biệt nằm ở mục đích và cách sử dụng âm nhạc. Một nghệ sĩ có thể tạo ra cảm xúc cho khán giả thông qua màn trình diễn. Một giáo viên âm nhạc có thể giúp học sinh phát triển kỹ năng biểu diễn hoặc cảm thụ âm nhạc. Một người dẫn chương trình có thể sử dụng âm nhạc để kết nối mọi người.

Trong khi đó, nhà trị liệu âm nhạc sử dụng âm nhạc như một phần của quá trình hỗ trợ sức khỏe với những mục tiêu được xác định dựa trên nhu cầu của từng người tham gia.

Theo Hiệp hội Âm nhạc trị liệu Hoa Kỳ, nhà trị liệu âm nhạc là những chuyên gia được đào tạo để sử dụng các can thiệp âm nhạc nhằm đạt các mục tiêu trị liệu về sức khỏe, giáo dục, phát triển hoặc phục hồi chức năng.

Quá trình này không chỉ yêu cầu năng lực âm nhạc mà còn bao gồm kiến thức về tâm lý, khoa học sức khỏe, phát triển con người, đánh giá nhu cầu và kỹ năng làm việc trong môi trường lâm sàng.

Nói cách khác, một người có thể rất giỏi chơi đàn hoặc sở hữu giọng hát hay, điều đó không tự động đồng nghĩa với việc họ có khả năng thực hiện trị liệu bằng âm nhạc.

Khả năng biểu diễn giúp một người tạo ra âm thanh giàu cảm xúc còn trị liệu đòi hỏi nhiều hơn thế. Nó đòi hỏi người thực hành phải hiểu khi nào nên sử dụng một hoạt động âm nhạc, vì sao sử dụng hoạt động đó và làm thế nào để đánh giá tác động của nó đối với người tham gia.

Ví dụ, trong một buổi biểu diễn, mục tiêu chính thường là mang lại trải nghiệm thẩm mỹ và cảm xúc cho người nghe. Trong một buổi học âm nhạc, mục tiêu có thể là phát triển kỹ năng kỹ thuật hoặc kiến thức âm nhạc.

Trong âm nhạc trị liệu, một hoạt động như hát, chơi nhạc cụ, sáng tác hoặc nghe nhạc có thể được sử dụng nhằm hỗ trợ một mục tiêu cụ thể, chẳng hạn tăng khả năng giao tiếp, khuyến khích biểu đạt cảm xúc hoặc hỗ trợ phục hồi một số chức năng.

Chính sự khác biệt này khiến đào tạo chuyên môn trở thành yếu tố quan trọng trong âm nhạc trị liệu. Tại nhiều quốc gia, người muốn hành nghề âm nhạc trị liệu phải hoàn thành chương trình đào tạo chuyên biệt, bao gồm cả học tập về âm nhạc và thực hành lâm sàng dưới sự giám sát.

Ví dụ, tại Mỹ, những người muốn đạt chứng nhận hành nghề quốc gia phải đáp ứng yêu cầu đào tạo và vượt qua kỳ thi của Hội đồng Chứng nhận Nhà trị liệu Âm nhạc.

Sự nhầm lẫn giữa người sử dụng âm nhạc và nhà trị liệu âm nhạc không chỉ là vấn đề thuật ngữ. Khi bất kỳ hoạt động âm nhạc nào cũng được gắn nhãn “trị liệu”, công chúng có thể khó phân biệt giữa một trải nghiệm giải trí, một hoạt động hỗ trợ tinh thần và một phương pháp can thiệp chuyên môn.

Điều này cũng có thể dẫn đến kỳ vọng sai lệch, chẳng hạn cho rằng một buổi hát cộng đồng hoặc một giờ chơi nhạc thư giãn có thể thay thế cho một quá trình trị liệu được thiết kế bài bản.

Bên cạnh đó, việc sử dụng âm nhạc trong trị liệu còn liên quan đến trách nhiệm nghề nghiệp. Người thực hành cần biết giới hạn của phương pháp, hiểu khi nào âm nhạc có thể hỗ trợ và khi nào người tham gia cần được tiếp cận những hình thức chăm sóc khác.

Âm nhạc có thể là một phương tiện kết nối mạnh mẽ và hiệu quả trị liệu không đến từ việc biết chơi nhạc mà đến từ cách người có chuyên môn sử dụng âm nhạc một cách có mục đích.

Vì vậy, hiểu đúng về người làm âm nhạc trị liệu cũng là một bước quan trọng để nhìn nhận đúng lĩnh vực này. Không phải ai có thể tạo ra âm nhạc cũng có thể sử dụng âm nhạc như một phương pháp trị liệu. Giữa một người yêu nhạc, một người biểu diễn âm nhạc và một nhà trị liệu âm nhạc tồn tại những ranh giới về đào tạo, kỹ năng và trách nhiệm chuyên môn.