Trong bối cảnh nhu cầu tích tụ, tập trung ruộng đất để phát triển nông nghiệp quy mô lớn ngày càng gia tăng, câu hỏi về hạn mức sử dụng đất nông nghiệp đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của người dân và doanh nghiệp.
Theo quy định mới nhất tại Luật Đất đai 2024, các giới hạn về diện tích đất nông nghiệp được giao và được nhận chuyển quyền đã được xác định rõ ràng, tạo hành lang pháp lý cụ thể cho hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Trước hết, cần hiểu rõ đất nông nghiệp là gì? Căn cứ Điều 9 Luật Đất đai 2024, đất đai được phân thành ba nhóm chính gồm đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng.
Trong đó, nhóm đất nông nghiệp bao gồm nhiều loại hình khác nhau, phản ánh sự đa dạng của hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp. Cụ thể, đất nông nghiệp gồm đất trồng cây hằng năm, trong đó có đất trồng lúa và đất trồng cây hằng năm khác; đất trồng cây lâu năm; đất lâm nghiệp với các phân nhóm như đất rừng đặc dụng, đất rừng phòng hộ và đất rừng sản xuất; đất nuôi trồng thủy sản; đất chăn nuôi tập trung; đất làm muối và một số loại đất nông nghiệp khác theo quy định.
Mặc dù luật không đưa ra một định nghĩa cụ thể về “hạn mức sử dụng đất nông nghiệp”, song trên thực tế có thể hiểu đây là diện tích tối đa mà cá nhân, hộ gia đình hoặc tổ chức được Nhà nước giao hoặc được phép nhận chuyển quyền sử dụng theo quy định pháp luật.
Nói cách khác, Nhà nước đặt ra giới hạn cụ thể nhằm kiểm soát quy mô sử dụng đất, đảm bảo công bằng trong tiếp cận tài nguyên đất đai và hạn chế tình trạng đầu cơ, tích tụ quá mức.
Hạn mức sử dụng đất nông nghiệp hiện nay bao gồm hai nội dung chính là hạn mức giao đất nông nghiệp và hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp. Các mức cụ thể được quy định tại Điều 176 Luật Đất đai 2024 với sự phân biệt theo loại đất và khu vực địa lý.
Đối với cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, hạn mức giao đất trồng cây hằng năm, đất nuôi trồng thủy sản và đất làm muối được xác định theo vùng. Tại các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thuộc khu vực Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, mỗi loại đất không được vượt quá 3ha. Trong khi đó, tại các địa phương khác, hạn mức tối đa cho mỗi loại đất là 2 ha.
Đối với đất trồng cây lâu năm, hạn mức giao cho cá nhân cũng có sự phân hóa. Tại các xã, phường, thị trấn ở khu vực đồng bằng, diện tích không vượt quá 10ha. Trong khi đó, tại khu vực trung du, miền núi hạn mức có thể lên tới 30ha.
Riêng đối với đất rừng, Luật quy định hạn mức giao đất rừng phòng hộ và đất rừng sản xuất cho mỗi cá nhân không quá 30ha.
Trong trường hợp hộ gia đình, cá nhân được giao thêm đất, hạn mức cũng được xác định cụ thể. Nếu được giao bổ sung đất trồng cây lâu năm, diện tích tối đa là 5ha tại khu vực đồng bằng và 25ha tại khu vực trung du, miền núi.
Với đất rừng sản xuất được giao thêm, hạn mức không quá 25ha. Đáng chú ý, nếu một hộ gia đình hoặc cá nhân được giao nhiều loại đất trong nhóm đất trồng cây hằng năm, đất nuôi trồng thủy sản và đất làm muối, thì tổng hạn mức giao đất không được vượt quá 5ha.
Bên cạnh việc quy định rõ hạn mức, pháp luật cũng đặt ra chế tài xử lý nghiêm đối với các trường hợp vi phạm. Theo khoản 2 Điều 19 Nghị định 123/2024/NĐ-CP, cá nhân không trực tiếp sản xuất nông nghiệp mà nhận chuyển quyền sử dụng đất trồng lúa vượt hạn mức, đồng thời không thành lập tổ chức kinh tế theo quy định, có thể bị xử phạt hành chính từ 50 - 100 triệu đồng. Ngoài việc bị phạt tiền, người vi phạm còn bị buộc phải thành lập tổ chức kinh tế và lập phương án sử dụng đất trồng lúa theo đúng quy định pháp luật.
Trường hợp diện tích đất nhận chuyển quyền vượt quá hạn mức, cá nhân, hộ gia đình hoặc tổ chức còn có thể bị buộc trả lại phần diện tích vượt quá. Nếu không thực hiện được việc trả lại, Nhà nước sẽ tiến hành thu hồi đất theo quy định. Đây được xem là biện pháp mạnh nhằm đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và giữ ổn định trật tự trong quản lý, sử dụng đất nông nghiệp.