Người lao động Việt Nam đang tiến rất nhanh trong hành trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng theo kịp. Báo cáo Chỉ số Xu hướng Công việc 2026 của Microsoft cho thấy một nghịch lý mới đang hình thành: khi nhân viên ngày càng thành thạo AI, thách thức lớn nhất tại các doanh nghiệp lại nằm ở khả năng tái cấu trúc tổ chức, quy trình và mô hình quản trị để khai thác hiệu quả nguồn năng lực mới này.
NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM ĐANG ĐI NHANH HƠN DOANH NGHIỆP
Theo Báo cáo Chỉ số Xu hướng Công việc 2026 (Work Trend Index 2026) do Microsoft Việt Nam công bố ngày 24/6, người lao động Việt Nam đang chủ động ứng dụng AI với tốc độ đáng chú ý, thậm chí nhanh hơn khả năng thích ứng của nhiều tổ chức, doanh nghiệp.
Nghiên cứu được thực hiện dựa trên việc phân tích hàng nghìn tỷ tín hiệu năng suất ẩn danh từ Microsoft 365 cùng khảo sát 2.000 lao động tri thức tại Việt Nam. Kết quả cho thấy AI đang dần chuyển từ vai trò một công cụ hỗ trợ sang một “đồng nghiệp số”, đảm nhận ngày càng nhiều công việc mang tính thực thi, giúp con người tập trung hơn vào tư duy chiến lược, đánh giá và ra quyết định.
Đáng chú ý, Việt Nam hiện dẫn đầu ASEAN về tỷ lệ "Nhân sự tiên phong về AI" (Frontier Professionals) với 39% lực lượng lao động thuộc nhóm sử dụng AI thành thạo nhất. Con số này cao hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu chỉ 16%.
Không chỉ dừng lại ở các tác vụ cơ bản như tìm kiếm thông tin hay soạn thảo văn bản, nhóm nhân sự này đang tích hợp AI vào các hoạt động đòi hỏi năng lực tư duy cao hơn như phân tích dữ liệu, giải quyết vấn đề phức tạp, đánh giá phương án và phát triển ý tưởng sáng tạo.
Một tín hiệu đáng chú ý khác là cách người lao động Việt Nam nhìn nhận AI. Có tới 89% người dùng AI cho biết họ xem kết quả do AI tạo ra là điểm khởi đầu cho quá trình suy nghĩ sâu hơn thay vì là câu trả lời cuối cùng. Điều này cho thấy AI đang đóng vai trò mở rộng năng lực tư duy thay vì thay thế con người.
Hiệu quả của sự kết hợp này đã bắt đầu thể hiện rõ trong thực tế. Khoảng 76% người dùng AI tại Việt Nam cho biết họ đang tạo ra những kết quả công việc mà cách đây một năm họ chưa thể thực hiện được. Đối với nhóm nhân sự tiên phong về AI, tỷ lệ này tăng lên 83%.
Đặc biệt, những người sử dụng AI hiệu quả nhất lại không phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ. Nghiên cứu cho thấy họ thường xuyên chủ động thực hiện một số công việc mà không cần AI nhằm duy trì và nâng cao kỹ năng chuyên môn. Đồng thời, họ cũng có xu hướng cân nhắc kỹ lưỡng trước khi bắt đầu công việc để xác định đâu là phần việc nên do con người đảm nhiệm và đâu là phần việc phù hợp giao cho AI.
BÀI TOÁN KHÔNG CÒN NẰM Ở CÔNG NGHỆ
Trong khi người lao động đang tiến rất nhanh trên hành trình ứng dụng AI, nhiều doanh nghiệp lại chưa theo kịp tốc độ thay đổi này.
Trên phạm vi toàn cầu, chỉ 19% doanh nghiệp được xếp vào nhóm "Tổ chức tiên phong về AI" (Frontier Organizations) – những đơn vị vừa sở hữu đội ngũ nhân sự có năng lực AI vượt trội vừa xây dựng được hệ thống vận hành phù hợp để khai thác hiệu quả công nghệ.
Phần lớn doanh nghiệp hiện vẫn ở giai đoạn chuyển tiếp, nơi AI đã xuất hiện trong công việc hàng ngày nhưng các cơ chế quản trị, hệ thống đánh giá hiệu suất, chính sách khuyến khích đổi mới và phương thức vận hành vẫn chưa được tái cấu trúc tương ứng.
Tại Việt Nam, bức tranh có phần tích cực hơn. Khoảng 48% người dùng AI cho biết lãnh đạo trong tổ chức của họ đã có định hướng rõ ràng và nhất quán về AI, gần gấp đôi mức trung bình toàn cầu.
Bên cạnh đó, 32% người được khảo sát cho biết họ nhận được sự ghi nhận hoặc khuyến khích khi thử nghiệm các phương thức làm việc mới với AI, kể cả khi chưa mang lại kết quả tức thì. Đây là tỷ lệ cao hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu chỉ 13%.
Ông Dhanawat Suthumpun, Giám đốc Điều hành Microsoft Thái Lan và các thị trường mới nổi bao gồm Việt Nam
Tuy nhiên, sự lạc quan này cũng đi kèm áp lực lớn. Có tới 82% người dùng AI tại Việt Nam lo ngại sẽ bị tụt lại phía sau nếu không nhanh chóng thích nghi với công nghệ mới. Tâm lý này phản ánh điều mà Microsoft gọi là "Nghịch lý chuyển đổi" (Transformation Paradox) – khi người lao động chịu áp lực phải thay đổi nhanh chóng nhưng môi trường tổ chức lại chưa kịp điều chỉnh để hỗ trợ quá trình đó.
Ông Dhanawat Suthumpun, Giám đốc Điều hành Microsoft Thái Lan và các thị trường mới nổi, bao gồm Việt Nam, nhận định rằng tốc độ ứng dụng AI tại Việt Nam đang phản ánh tiềm năng lớn của lực lượng lao động và nền kinh tế trong việc nắm bắt cơ hội từ công nghệ. Tuy nhiên, theo ông, công nghệ tự thân không thể tạo ra chuyển đổi nếu các doanh nghiệp không đồng thời đổi mới phương thức quản trị và vận hành.
“Khi người lao động ngày càng thành thạo và chủ động khai thác các năng lực mới do AI mang lại, các nhà lãnh đạo cần đảm bảo rằng hệ thống vận hành và cách thức quản trị cũng được đổi mới tương ứng để theo kịp tốc độ thay đổi đó. Những tổ chức dẫn đầu trong kỷ nguyên AI sẽ là những tổ chức biết tận dụng AI để tái định hình cách thức vận hành công việc, mở ra các mô hình năng suất mới và tạo ra nhiều giá trị hơn cho cả nhân viên và khách hàng” - ông Dhanawat Suthumpun nói.
LỢI THẾ CẠNH TRANH MỚI ĐẾN TỪ KHẢ NĂNG HỌC HỎI
Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất của báo cáo là yếu tố quyết định thành công trong kỷ nguyên AI không nằm ở bản thân công nghệ mà nằm ở khả năng học hỏi của tổ chức.
Theo Microsoft, văn hóa doanh nghiệp, sự hỗ trợ từ cấp quản lý và các chính sách phát triển nhân tài có tác động đến hiệu quả ứng dụng AI lớn gấp đôi so với mức độ sử dụng AI của từng cá nhân.
Những doanh nghiệp dẫn đầu đang chuyển từ giai đoạn "ứng dụng AI" sang "hấp thụ AI". Thay vì chỉ triển khai công cụ mới, họ tái cấu trúc quy trình làm việc, chuẩn hóa cách phối hợp giữa con người và AI, đồng thời chuyển hóa kinh nghiệm thực tiễn thành tri thức chung của tổ chức.
Theo thời gian, các quy trình, tiêu chuẩn và kinh nghiệm này trở thành "nguồn tri thức sở hữu riêng" (Owned Intelligence) – một loại tài sản vô hình giúp doanh nghiệp tạo dựng lợi thế cạnh tranh khó sao chép.
Tại Việt Nam, nhóm nhân sự tiên phong về AI cũng cho thấy xu hướng rõ nét trong việc chuẩn hóa các phương thức làm việc với AI ở cấp đội nhóm, phòng ban và toàn doanh nghiệp. Điều này cho thấy những tổ chức thành công trong tương lai sẽ không phải là những đơn vị sở hữu nhiều công nghệ nhất, mà là những đơn vị có khả năng học hỏi, tích lũy và lan tỏa tri thức nhanh nhất.
Trong bối cảnh AI ngày càng trở thành công cụ thực thi phổ biến, lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về những doanh nghiệp biết tái thiết kế công việc, xây dựng cơ chế quản trị phù hợp và tạo điều kiện để nhân viên liên tục học hỏi, thích nghi cùng công nghệ. Đây có thể là chìa khóa quyết định vị thế của doanh nghiệp trong nền kinh tế AI đang hình thành.