Theo kế hoạch đã công bố, SpaceX chính thức ra mắt thị trường vào ngày 12/6 và giới đầu tư gần như đang ở trạng thái phấn khích tột độ. Đợt chào bán cổ phiếu trị giá 75 tỷ USD của công ty được cho là đã bị đăng ký mua vượt xa nhu cầu, thậm chí có những nhà đầu tư tổ chức sẵn sàng đặt cược những lô lên tới 10 tỷ USD vào đế chế của Elon Musk.
Dù có không ít lý do để hoài nghi về thương vụ này vì các IPO quy mô lớn thường dễ sụt giá sau khi lên sàn, SpaceX vẫn đang thua lỗ và phong cách phát ngôn thất thường của Musk có thể bị xem là rủi ro lớn nếu đến từ bất kỳ CEO nào khác nhưng những yếu tố đó dường như không làm giảm nhiệt thị trường.
Các nhà đầu tư công nghệ từ lâu đã hình thành một niềm tin ngầm rằng không nên chống lại Elon Musk, bất kể logic tài chính truyền thống nói gì.
Tuy vậy, nếu nhìn một cách khách quan vào kế hoạch tài chính của SpaceX, có thể thấy rõ công ty đang đặt cược vào một mô hình kinh doanh xoay quanh các trung tâm dữ liệu quỹ đạo, lĩnh vực mới chỉ nổi lên trong khoảng 18 tháng gần đây, khi Musk tìm kiếm một tầm nhìn đủ lớn để gắn kết toàn bộ hệ sinh thái doanh nghiệp của mình trước khi IPO.
Đúng phong cách Musk, đây là một kế hoạch cực kỳ tham vọng. Để thực hiện được nó cần ít nhất ba đột phá kỹ thuật gần như bất khả thi ở thời điểm hiện tại gồm một hệ thống tên lửa tái sử dụng hoàn toàn, một nhà máy sản xuất chip hoàn toàn mới tại Mỹ và năng lực sản xuất vệ tinh với tốc độ chưa từng có trong lịch sử.
Chính vì mức độ phức tạp đó, việc định giá SpaceX trở nên đặc biệt khó khăn. Tuần này, hai góc nhìn phân tích độc lập đã cố gắng đưa ra một cái nhìn thận trọng hơn về giá trị công ty.
Một từ Morningstar, hãng nghiên cứu tài chính và một từ Aswath Damodaran, giáo sư tài chính tại Đại học New York, người nổi tiếng với các mô hình định giá doanh nghiệp.
Cả hai đều cho rằng SpaceX có giá trị thấp hơn đáng kể so với mức gần 1,8 nghìn tỷ USD mà các ngân hàng tham gia thương vụ đang đưa ra. Morningstar định giá công ty khoảng 825 tỷ USD, trong khi Damodaran đưa ra con số khoảng 1,2 nghìn tỷ USD.
Sự chênh lệch lớn này chủ yếu xuất phát từ việc kết hợp một mảng kinh doanh gần như độc quyền trong lĩnh vực không gian với một mảng AI có độ rủi ro rất cao và khó dự đoán.
Theo phân tích của Morningstar, khoảng cách giữa mức giá trị hợp lý 63 USD mỗi cổ phiếu và mức giá chào bán 135 USD thực chất có thể được hiểu như một quyền chọn mua trị giá 72 USD, phản ánh kỳ vọng rằng SpaceX sẽ thành công trong việc xây dựng các trung tâm dữ liệu quỹ đạo với quy mô và tốc độ mà Musk tin là khả thi.
Trong cả hai mô hình định giá, phần hấp dẫn nhất của SpaceX vẫn nằm ở biên lợi nhuận cao từ hoạt động phóng tên lửa và mạng Internet vệ tinh. Ngược lại, mảng AI lại là yếu tố gây nhiều tranh cãi và bất định nhất, trở thành phần khó đo lường và rủi ro nhất trong toàn bộ câu chuyện định giá công ty.
GIẤC MƠ AI HƠN 22.000 TỶ USD
Câu hỏi đặt ra là mảng AI của SpaceX thực chất đang hướng tới điều gì. Trong bản phân tích thị trường S-1, công ty mô tả cơ hội lớn nhất của mình nằm ở AI doanh nghiệp.
Theo đó, các mô hình AI sẽ vận hành những công cụ lập trình do đội ngũ mà SpaceX mua lại từ Cursor, đồng thời hỗ trợ dự án nội bộ mang tên Macrohard với mục tiêu tạo ra các tác nhân số có thể đảm nhiệm các công việc văn phòng.
SpaceX thậm chí ước tính quy mô thị trường của mảng này lên tới 22,7 nghìn tỷ USD, vượt xa mức 2,4 nghìn tỷ USD của hạ tầng AI và gần 2 nghìn tỷ USD của lĩnh vực không gian.
Tuy nhiên, định hướng này lại có phần mâu thuẫn với các thỏa thuận gần đây khi SpaceX bán một lượng lớn năng lực tính toán cho Anthropic và Google, những đối thủ trực tiếp trong cuộc đua phát triển mô hình AI.
Điều này không phải điều xa lạ với hệ sinh thái của Elon Musk. SpaceX từng nhiều lần phóng vệ tinh cho các đối thủ cạnh tranh với Starlink. Điểm khác biệt là trước đây, công ty thường làm điều đó từ vị thế dẫn đầu, chứ không phải trong vai trò đang phải đuổi theo thị trường.
Việc vận hành giống một neocloud có thể mang lại doanh thu ngắn hạn, nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn rằng giá trị thực sự sẽ tích lũy ở đâu trong chuỗi giá trị AI? Ở tầng cung cấp hạ tầng tính toán hay ở tầng phát triển mô hình, nếu một công ty không thể thống trị cả hai?
Bản chất của cuộc đua AI là quy mô. Các phòng thí nghiệm tiên phong buộc phải liên tục huấn luyện những mô hình ngày càng mạnh hơn hoặc như chính Musk từng thừa nhận trong vụ kiện gần đây với Sam Altman, thậm chí bằng cách chưng cất năng lực từ các mô hình khác.
Trong cuộc chơi này, bất kỳ ai chậm lại đều có nguy cơ bị bỏ lại phía sau, dù làn sóng mô hình mã nguồn mở giá rẻ đang phần nào làm suy yếu lợi thế của các hệ thống lớn.
Trong bối cảnh đó, các trung tâm dữ liệu ngoài không gian được xem như một lời giải tiềm năng. Nếu có thể triển khai ở quy mô đủ lớn, chúng sẽ cung cấp lượng năng lực tính toán khổng lồ, cho phép SpaceX đồng thời đóng vai trò vừa là nhà cung cấp compute, vừa là đơn vị phát triển mô hình AI.
KIẾN TRÚC TRUNG TÂM DỮ LIỆU KHÔNG GIAN CỦA MUSK
Trong một video phỏng vấn do SpaceX công bố trong tuần này, Elon Musk giải thích vì sao ông tin SpaceX đang ở vị trí thuận lợi nhất để xây dựng các trung tâm dữ liệu ngoài không gian.
Theo lập luận của ông, SpaceX gần như là công ty duy nhất có thể đưa khối lượng hàng hóa lớn lên quỹ đạo với chi phí thấp, đồng thời triển khai số lượng lớn tấm pin mặt trời và tiến tới sản xuất chip ở quy mô công nghiệp.
Dù vậy, nhiều chuyên gia trong ngành cho rằng trung tâm dữ liệu không gian quy mô lớn vẫn còn cách ít nhất một thập kỷ phát triển, trong khi Musk lại tỏ ra lạc quan hơn dù vẫn kèm theo nhiều điều kiện.
“Đây không phải là lời hứa chúng tôi sẽ làm. Đây là điều chúng tôi sẽ cố gắng làm và tin rằng có thể làm được. Đó là đạt khoảng tốc độ tương đương 1 gigawatt mỗi năm vào cuối năm sau, xét về năng lực tính toán AI ngoài không gian”, Musk nói trong video.
Nếu dựa trên mức công suất tối đa khoảng 150 kW cho mỗi vệ tinh, mục tiêu này đồng nghĩa với việc phải sản xuất khoảng 6.666 vệ tinh mỗi năm, tương đương khoảng 556 vệ tinh mỗi tháng. Con số này gần gấp đôi tốc độ sản xuất hiện tại của Starlink, vốn vào khoảng 70 vệ tinh mỗi tuần.
Dù Musk cho rằng các vệ tinh AI có kiến trúc đơn giản hơn, đây vẫn là một thách thức rất lớn, đặc biệt khi dây chuyền sản xuất cần thiết cho quy mô đó hiện vẫn chưa tồn tại. Song song với đó, công ty cũng đang mở rộng năng lực sản xuất tấm pin mặt trời để phục vụ hệ thống.
Thách thức còn lớn hơn nếu xét đến Terafab, nhà máy sản xuất chip mà Musk nhiều lần nhắc tới. Ông kỳ vọng cơ sở này sẽ cung cấp chip cho giai đoạn sau của dự án, khi SpaceX hướng tới mục tiêu mở rộng năng lực tính toán lên mức terawatt mỗi năm.
Tuy nhiên, các nhà máy bán dẫn là một trong những dự án công nghiệp phức tạp và tốn kém nhất hiện nay, thường mất hàng tỷ USD đầu tư và hàng chục năm để hoàn thiện.
Ngay cả khi giải quyết được vấn đề phần cứng, câu hỏi lớn vẫn còn nằm ở Starship, phương tiện then chốt giúp SpaceX giảm chi phí đưa hàng hóa lên quỹ đạo. Một chuyến bay thử gần đây đã diễn ra tương đối suôn sẻ nhưng chưa cho thấy khả năng tái sử dụng nhanh có thể sớm trở thành hiện thực.
Trong giai đoạn đầu, SpaceX có thể chỉ tái sử dụng được tầng đẩy, điều này sẽ làm tăng chi phí cho toàn bộ kế hoạch xây dựng trung tâm dữ liệu ngoài không gian. Hiện công ty vẫn đang phối hợp với FAA để điều tra sự cố khiến tầng đẩy không thể quay lại khí quyển theo đúng kế hoạch.
SpaceX chưa đưa ra mốc thời gian cụ thể cho chuyến bay tiếp theo, dù cho biết họ kỳ vọng sẽ bắt đầu dùng Starship để phóng vệ tinh Starlink vào cuối năm nay.
Dù vậy, vẫn cần giữ sự thận trọng. NASA, đơn vị đang có hợp đồng gần 4 tỷ USD với SpaceX để dùng Starship làm tàu đổ bộ lên Mặt Trăng, vẫn chưa cam kết thực hiện một chuyến thử nghiệm với phương tiện này, dù kế hoạch hiện tại dự kiến vào khoảng cuối năm 2027.
THỬ THÁCH THỰC THI KHỔNG LỒ TRƯỚC NGƯỠNG IPO
Khi các nhà đầu tư đại chúng mua cổ phiếu SpaceX, họ không chỉ đang mua một công ty, mà đang nắm giữ một vị thế gần như độc quyền trong lĩnh vực tiếp cận không gian tại Mỹ và châu Âu, một mạng lưới liên lạc toàn cầu, đồng thời cũng tham gia vào một canh bạc liên quan đến dự án hạ tầng tham vọng bậc nhất của kỷ nguyên AI.
Tuy nhiên, tất cả những điều đó đều phụ thuộc vào việc SpaceX có thể tạo ra một thứ chưa từng tồn tại ở quy mô thực tế là hệ thống tên lửa tái sử dụng hoàn toàn.
Song song với đó, công ty còn phải xây dựng năng lực sản xuất vệ tinh AI với tốc độ cực cao, rút ngắn toàn bộ quá trình từ hàng thập kỷ xuống chỉ còn khoảng 18 tháng, nhanh hơn rất nhiều so với quá trình phát triển Starlink.
Chưa dừng lại ở đó, họ còn phải xây dựng một nhà máy sản xuất chip ngay tại Mỹ, một nhiệm vụ mà ngay cả các tập đoàn bán dẫn lâu đời và giàu kinh nghiệm cũng thường rất thận trọng khi theo đuổi.
Elon Musk có lý khi nói rằng SpaceX hiện là công ty duy nhất có đủ vị thế để thử thực hiện những điều này trong tương lai gần. Nhưng chính điều đó cũng cho thấy quy mô của thách thức. Đây không chỉ là lợi thế cạnh tranh, mà còn là một bài kiểm tra cực lớn về khả năng thực thi ở mức chưa từng có.
Trước đây, Musk từng nói ông sẽ không đưa SpaceX lên sàn cho đến khi chạm tới Sao Hỏa vì lo ngại nhà đầu tư đại chúng có thể mất kiên nhẫn hoặc niềm tin trong quá trình dài đó.
Dù kế hoạch đó có thể đã được điều chỉnh, những gì ông đang đặt ra trước đợt IPO lần này dường như cũng không hề dễ dàng hơn. Thậm chí, ở nhiều khía cạnh, còn có thể tham vọng không kém.
