Theo Báo cáo Hạnh phúc Thế giới, mặc dù phần lớn thanh niên trên thế giới ngày nay cảm thấy hạnh phúc hơn so với 20 năm trước, xu hướng này lại không xuất hiện ở Mỹ, các quốc gia nói tiếng Anh khác và một số khu vực tại Tây Âu.
Một trong những nguyên nhân có thể là mạng xã hội. Báo cáo năm nay chỉ ra rằng những người trẻ dành hơn 5 giờ/ngày cho mạng xã hội thường có mức độ hài lòng với cuộc sống thấp hơn.
Khảo sát này thu thập dữ liệu từ 96% dân số toàn cầu, tại ít nhất 140 quốc gia mỗi năm, thông qua các cuộc phỏng vấn trực tiếp và qua điện thoại bằng ngôn ngữ bản địa của người tham gia, theo Ilana Ron Levey, giám đốc điều hành tại Gallup.
Khảo sát này bao phủ tới 96% dân số toàn cầu, tại ít nhất 140 quốc gia mỗi năm, thông qua các cuộc phỏng vấn trực tiếp và qua điện thoại bằng ngôn ngữ bản địa của người tham gia, theo Ilana Ron Levey, giám đốc điều hành tại Gallup.
Các nhà nghiên cứu ghi nhận sự suy giảm mức độ hạnh phúc của thanh niên tại một số quốc gia phát triển, đặc biệt là Mỹ, Canada, Úc và New Zealand. Xu hướng tương tự cũng được ghi nhận, dù ở mức độ nhẹ hơn, tại Pháp, Ireland, Na Uy, Thụy Sĩ và Vương quốc Anh.
Tuy vậy, điều đáng chú ý là tại một số quốc gia Trung Âu, mức độ hạnh phúc và phúc lợi của thanh niên lại tăng lên, dù tỷ lệ sử dụng Internet và mạng xã hội vẫn cao. Theo Ron Levey, điều này có thể xuất phát từ các mối quan hệ gia đình bền chặt và sự gắn kết xã hội mạnh mẽ. Dù vậy, báo cáo không khẳng định mạng xã hội là nguyên nhân chính hay duy nhất, mà chỉ là một trong nhiều yếu tố ảnh hưởng.
Báo cáo được thực hiện với sự hợp tác của Gallup, Mạng lưới Giải pháp Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc và một hội đồng biên tập độc lập. Năm nay, trọng tâm nghiên cứu là tác động của mạng xã hội đối với hạnh phúc và những phát hiện này có thể khiến nhiều người phải suy nghĩ lại về cách họ đang sử dụng các nền tảng số.
MẠNG XÃ HỘI VÀ HIỆU ỨNG “BẪY”
Nhiều người đã nhận thức rõ những tác động tiêu cực của mạng xã hội như cảm giác buồn bã hay lo âu. Chính vì vậy, đồng tác giả Cass Sunstein, Giáo sư Robert Walmsley tại Trường Luật Harvard, đã đặt ra câu hỏi “vì sao con người vẫn không thể ngừng sử dụng các nền tảng này?”.
Sau khi phân tích ba nghiên cứu, ông nhận thấy một thực tế đáng chú ý rằng rất nhiều người trẻ dùng mạng xã hội chỉ vì những người khác cũng đang dùng, dù chính họ ước rằng các nền tảng này không tồn tại.
Vậy điều gì giữ họ ở lại? Câu trả lời nằm ở áp lực xã hội và nỗi sợ bị “ra rìa”, không ai muốn trở thành người duy nhất đứng ngoài cuộc.
Sunstein cũng phát hiện một nghịch lý thú vị, mọi người không sẵn sàng chi nhiều tiền để sử dụng mạng xã hội trong một tháng nhưng lại cần được trả một khoản đáng kể để… ngừng dùng trong cùng khoảng thời gian, dù việc đó thực sự khiến họ cảm thấy tốt hơn.
Ông cho biết, khi ngừng sử dụng Facebook trong một tháng, mọi người thường hạnh phúc hơn, ít lo âu và ít có dấu hiệu trầm cảm hơn. Thế nhưng, để tiếp tục không dùng thêm một tháng nữa, họ cần được trả khoảng 85 USD.
Tương tự, sinh viên cũng cần một khoản “bù đắp” đáng kể nếu muốn rời xa các nền tảng như TikTok hay Instagram trong một tháng. Thú vị là họ thậm chí sẵn sàng bỏ tiền ra nếu cả nhóm bạn cùng ngừng sử dụng những ứng dụng này.
Ở một góc nhìn khác, đồng tác giả Zach Rausch, nhà nghiên cứu cao cấp tại Trường Kinh doanh Stern (Đại học New York), cho rằng mạng xã hội nên được xem như một sản phẩm dành cho người trưởng thành.
Theo ông, tác hại của nó không chỉ dừng lại ở sức khỏe tinh thần, mà còn liên quan đến nhiều vấn đề nghiêm trọng khác như bắt nạt trực tuyến, nghiện, quấy rối tình dục hay tống tiền bằng hình ảnh nhạy cảm.
DÙNG CÀNG NHIỀU, CÀNG KÉM VUI
Mức độ sử dụng mạng xã hội dường như chính là ranh giới phân định giữa những thanh niên cảm thấy hạnh phúc và những người không.
Một phân tích dựa trên dữ liệu khảo sát các thanh thiếu niên 15 tuổi trên toàn thế giới cho thấy, những cô gái sử dụng mạng xã hội nhiều thường ít hài lòng với cuộc sống hơn.
Theo giáo sư tâm lý học Jean Twenge (Đại học Bang San Diego), xu hướng này chỉ xuất hiện ở các bé trai tại một số khu vực nhất định và nhìn chung, mạng xã hội có vẻ gây ảnh hưởng tiêu cực đến các cô gái nhiều hơn.
Bà cũng phản bác quan điểm cho rằng thiếu nữ cần mạng xã hội để duy trì đời sống xã hội trọn vẹn. Khi ở phần lớn khu vực, những người không sử dụng mạng xã hội lại là nhóm hài lòng nhất với cuộc sống.
Ở một góc độ rộng hơn, dù Trung Đông và Bắc Phi là những khu vực có mức sử dụng mạng xã hội cao hàng đầu thế giới, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng bản thân mạng xã hội không phải lúc nào cũng có hại. Theo Martijn Burger, giáo sư kinh tế học hạnh phúc tại Đại học Mở Hà Lan, vấn đề chỉ thực sự phát sinh khi việc sử dụng đạt đến cường độ cao.
Cụ thể, khi dành hơn khoảng 5 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội, người dùng thường có xu hướng kém hạnh phúc hơn. Điều này thể hiện qua mức độ căng thẳng cao hơn, nhiều dấu hiệu trầm cảm hơn và xu hướng so sánh tiêu cực với người khác.
Một trong những cơ chế chính dẫn đến điều này là việc liên tục tiếp xúc với những nội dung đã được chọn lọc và lý tưởng hóa, khiến người dùng dễ rơi vào vòng xoáy so sánh xã hội, đặc biệt là với những ai phụ thuộc nhiều vào mạng xã hội, theo dõi người nổi tiếng hoặc sử dụng nhiều nền tảng cùng lúc.
Tuy nhiên, tác động của mạng xã hội không thể gói gọn trong một kết luận chung, bởi nó chịu ảnh hưởng lớn từ hiệu ứng nhóm bạn bè. Nói cách khác, Internet không tốt hay xấu như nhau đối với tất cả mọi người mà phụ thuộc vào chính người dùng và môi trường số xung quanh họ.
Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng mạng xã hội có thể mang lại lợi ích khi mức độ sử dụng trong nhóm bạn còn thấp nhưng sẽ trở nên ngày càng tiêu cực khi việc tương tác trực tuyến trở thành chuẩn mực phổ biến trong nhóm.
Xét theo thế hệ, tác động tiêu cực của Internet rõ rệt nhất ở Gen Z, giảm dần ở Millennials, gần như trung tính với Gen X và thậm chí hơi tích cực với thế hệ Baby Boomers. Điều này phản ánh thực tế rằng người trẻ dành nhiều thời gian trực tuyến hơn và cũng dễ bị ảnh hưởng tiêu cực hơn từ việc đó.
Các tác giả cho rằng Internet không hẳn là nguyên nhân gốc rễ mà có thể đang làm trầm trọng thêm những vấn đề xã hội vốn đã tồn tại như sự suy giảm niềm tin, việc ít gặp gỡ trực tiếp và cảm giác tụt lại phía sau của nhiều người trẻ trong đời sống xã hội.
THOÁT “BẪY” MẠNG XÃ HỘI
Vậy khi mạng xã hội gần như hiện diện ở khắp mọi nơi, chúng ta nên ứng xử thế nào? Các chuyên gia từ Báo cáo Hạnh phúc Thế giới đã đưa ra một số gợi ý đáng lưu ý.
Trước hết, điều quan trọng không chỉ là thời gian sử dụng mà là cường độ sử dụng. Nghiên cứu của Burger cho thấy mức độ hạnh phúc giảm rõ rệt khi việc dùng mạng xã hội vượt ngưỡng khoảng 5 giờ mỗi ngày. Vì vậy, thay vì chỉ cố gắng cắt giảm thời gian, các biện pháp nên hướng tới việc xây dựng thói quen sử dụng lành mạnh hơn.
Bên cạnh đó, cần hạn chế những yếu tố dễ kích hoạt sự so sánh tiêu cực. Nếu bảng tin tràn ngập những hình ảnh cuộc sống hoàn hảo từ người nổi tiếng hay các đề xuất thuật toán khiến người dùng cảm thấy kém đi, hãy chủ động điều chỉnh. Việc bỏ theo dõi hoặc tạm ẩn những tài khoản như vậy có thể giúp “làm sạch” trải nghiệm và cải thiện cảm xúc.
Một cách hiệu quả khác là cùng bạn bè giảm sử dụng. Các nghiên cứu cho thấy việc cắt giảm sẽ dễ dàng hơn nếu có sự đồng hành. Những thỏa thuận nhỏ như không dùng điện thoại trong bữa ăn, dành một ngày cuối tuần không mạng xã hội hay ngừng lướt sau 9 giờ tối có thể tạo ra thay đổi tích cực.
Đồng thời, đừng quên ưu tiên các kết nối ngoài đời thực. Hạnh phúc thường gắn liền với sự tin cậy, các mối quan hệ và tương tác trực tiếp. Vì vậy, nếu giảm thời gian online, hãy thay thế bằng các hoạt động như thể thao, tham gia câu lạc bộ, làm tình nguyện hoặc học nhóm, thay vì chỉ đơn giản “cai” mạng xã hội rồi cảm thấy trống rỗng.
Ngoài ra, cũng cần giữ thái độ cân bằng khi nhìn nhận vấn đề. Phủ nhận hoàn toàn tác hại của mạng xã hội có thể là thiếu thực tế nhưng xem mọi kết luận nghiên cứu như chân lý tuyệt đối cũng không hẳn đúng. Tốt hơn hết, mỗi người nên thường xuyên tự đánh giá và trao đổi với gia đình, bạn bè để điều chỉnh cách sử dụng sao cho phù hợp với bản thân.
Các chuyên gia cũng gợi ý một ngưỡng an toàn là khoảng 1 giờ sử dụng mỗi ngày có thể là mức tối ưu để cải thiện cảm giác hạnh phúc.
Cuối cùng, với trẻ em và thanh thiếu niên, vai trò của cha mẹ là rất quan trọng. Cách người lớn sử dụng mạng xã hội sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến thói quen của con cái dù là ở độ tuổi 8 hay 16. Nói cách khác, cha mẹ chính là những người định hình và đồng hành trong việc xây dựng thói quen số lành mạnh cho thế hệ trẻ.