Trong những đợt tăng nóng của giá vàng gần đây, nhu cầu mua tích trữ gia tăng đột biến, trong khi nguồn cung tại một số thời điểm không đáp ứng kịp. Từ đó, hình thức giao dịch “trả tiền trước – nhận vàng sau” xuất hiện ngày càng phổ biến.
Theo mô hình này, người mua thanh toán toàn bộ giá trị đơn hàng và nhận về hợp đồng hoặc giấy hẹn giao vàng trong tương lai, thường kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Về mặt hình thức, đây vẫn là một giao dịch dân sự thông thường, được xác lập bằng thỏa thuận giữa hai bên.
Tuy nhiên, thực tế thị trường cho thấy khoảng cách giữa kỳ vọng và trải nghiệm đang ngày càng rõ rệt.
“GIỮ GIÁ” TRONG NGẮN HẠN, ĐÁNH ĐỔI TRONG DÀI HẠN
“Tôi nghĩ mua vàng là phải cầm được vàng ngay. Nhưng thực tế lại phải chờ cả tháng, trong khi tiền đã chuyển đủ,” anh Trần Văn H. (Hà Nội) chia sẻ. “Giá thì lên xuống từng ngày, cảm giác rất rủi ro.”
Không ít người mua cho rằng, việc thanh toán 100% nhưng chưa nhận tài sản khiến họ rơi vào thế bị động. Trong khoảng thời gian chờ đợi, mọi biến động giá tăng hay giảm – đều khó xử lý.
“Gần như mình không có quyền lựa chọn. Nếu muốn bán lại vì lo ngại thì thường phải chấp nhận giá thấp hơn. Nếu tiếp tục chờ thì lại phụ thuộc hoàn toàn vào bên bán,” chị Nguyễn Thị L. (Hà Đông) nói.
Điểm đáng chú ý là, khi thời gian giao hàng càng kéo dài, bản chất giao dịch càng thay đổi. Từ một giao dịch mua bán thông thường, nó dần mang dáng dấp của một thỏa thuận “ứng vốn”, trong đó người mua chuyển tiền trước và chờ nhận tài sản sau.
Những lo ngại nói trên không chỉ dừng ở cảm nhận cá nhân, mà đã phần nào được phản ánh qua các diễn biến thực tế.
Tại hệ thống Bảo Tín Minh Châu, trong giai đoạn giá vàng tăng mạnh, nhiều khách hàng ghi nhận việc thanh toán đủ tiền nhưng chỉ nhận giấy hẹn, với thời gian giao vàng kéo dài từ 7–10 ngày đến 30–40 ngày, thậm chí lâu hơn với các giao dịch lớn. Không ít người phải xếp hàng nhiều ngày để chờ nhận vàng theo lịch hẹn.
Đáng chú ý, trong ngày 25/3, một số cửa hàng của doanh nghiệp này đã tạm dừng giao dịch để phối hợp làm việc với cơ quan chức năng, khiến nhiều khách hàng cầm giấy hẹn không thể nhận vàng đúng kế hoạch. Tại một số điểm bán, khách đến nhận vàng phải ra về “tay trắng” hoặc tiếp tục chờ đợi.
Trên website chính thức của công ty, bảng giá vàng ngừng cập nhật trong nhiều giờ, trái ngược với tình trạng cập nhật liên tục tại các thương hiệu khác như Bảo Tín Mạnh Hải, Phú Quý hay DOJI. Đồng thời, tổng đài của Bảo Tín Minh Châu liên tục báo bận; các kênh liên lạc như Zalo và Facebook cũng không phản hồi khi khách hàng gửi tin nhắn.
Trước những diễn biến này, không ít khách hàng tỏ ra lo lắng, nhất là những người đang cầm giấy hẹn lấy vàng. Trên các hội nhóm giao dịch vàng bạc, nhiều người bày tỏ băn khoăn về khả năng nhận được số vàng đã đặt mua trước đó.
Ngay khi hoạt động mở lại, hàng trăm người đã đổ về các cửa hàng để nhận vàng theo giấy hẹn, tạo nên cảnh xếp hàng kéo dài. Các điểm giao dịch phải tách riêng khu vực trả vàng và khu mua mới để xử lý lượng khách tăng đột biến.
Một chi tiết đáng chú ý là sau sự việc, một số cửa hàng đã chuyển sang bán vàng với hạn mức nhỏ và giao ngay thay vì tiếp tục phát giấy hẹn, nhằm giảm áp lực giao hàng và củng cố niềm tin của khách hàng.
Ở một diễn biến khác, mô hình tích lũy vàng qua ứng dụng như trường hợp HanaGold – theo thông tin từ cơ quan chức năng – đã bị biến tướng, khi vàng chỉ tồn tại dưới dạng số dư trên hệ thống, trong khi dòng tiền thực được sử dụng cho các hoạt động khác. Khi mất khả năng chi trả, rủi ro không còn dừng ở từng cá nhân mà lan rộng ra toàn hệ thống.
Dù tính chất hai trường hợp có sự khác biệt, điểm chung dễ nhận thấy là: khi tài sản không gắn trực tiếp với vàng vật chất, rủi ro bắt đầu chuyển từ biến động giá sang khả năng thực hiện cam kết.
NGƯỜI MUA VÀNG ĐỐI MẶT NHỮNG RỦI RO GÌ?
Ở góc độ pháp lý, các chuyên gia cho rằng giao dịch “trả tiền trước – nhận sau” không bị cấm. Tuy nhiên, yếu tố cần quan tâm không chỉ là hợp pháp hay không, mà là mức độ an toàn của giao dịch.
Khi người mua đã thanh toán toàn bộ, doanh nghiệp nắm giữ một lượng tiền lớn trong một khoảng thời gian nhất định. Nếu dòng tiền này được sử dụng để xoay vòng kinh doanh, trong khi nghĩa vụ giao vàng vẫn treo lại, thì rủi ro phát sinh là điều khó tránh.
Trong điều kiện thị trường ổn định, mô hình này có thể vận hành bình thường. Nhưng khi giá vàng tăng mạnh hoặc nguồn cung bị gián đoạn, áp lực giao hàng sẽ gia tăng nhanh chóng. Khi đó, doanh nghiệp có thể phải mua bù với giá cao hơn để trả hàng, hoặc kéo dài thời gian giao. Trong cả hai trường hợp, người mua đều chịu thiệt.
Đáng chú ý, khi giao dịch chỉ tồn tại dưới dạng “giấy hẹn” hoặc số dư trên hệ thống, người mua chưa thực sự sở hữu vàng. Tài sản lúc này không phải là vàng vật chất, mà là một quyền đòi hỏi – phụ thuộc hoàn toàn vào uy tín và năng lực của bên bán.
Nếu niềm tin còn, hệ thống vẫn vận hành. Nhưng khi niềm tin bị thử thách, áp lực rút vàng hoặc thanh lý có thể xuất hiện đồng loạt, tạo ra hiệu ứng dây chuyền.
Theo ông Nguyễn Quang Huy, Giảng viên khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi), trong bối cảnh thị trường vàng nhiều biến động, hình thức thanh toán trước và nhận vàng theo lịch hẹn đang dần trở nên quen thuộc.
Xét ở khía cạnh tích cực, đây là công cụ giúp người mua chủ động chốt giá, hỗ trợ kế hoạch tài chính. Trong điều kiện thị trường thuận lợi, mọi thứ có thể diễn ra suôn sẻ.
Tuy nhiên, khi giá biến động mạnh hoặc thanh khoản thị trường thay đổi, một số tình huống có thể xuất hiện. Người mua có thể đối mặt với các rủi ro như: doanh nghiệp bán vàng bị đứt gãy nguồn cung, rủi ro pháp lý, rủi ro con người... dẫn tới không thể giao vàng đúng hạn. Lúc này, người mua sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng về biến động giá.
Cũng có thể xảy ra trường hợp, trong quá trình cầm phiếu hẹn mà người dân có nhu cầu bán đi lấy tiền về, doanh nghiệp gặp trục trặc bỗng dưng tạm ngừng giao dịch, người dân không thể mang phiếu hẹn đi bán nơi khác, dẫn tới mắc kẹt thanh khoản. Nếu các cá nhân tự giao dịch sang tay cho nhau phiếu hẹn sẽ rất rủi ro về pháp lý, dễ phát sinh lừa đảo.
"Người mua vàng cần nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro khi mua vàng theo kiểu trả tiền trước, nhận vàng sau như: mức giá chào bán thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung; thời gian giao hàng kéo dài bất thường; điều khoản hợp đồng thiếu rõ ràng về trách nhiệm khi chậm giao; thông tin về nguồn vàng hoặc năng lực cung ứng không minh bạch…", ông Huy khuyến cáo.
“VÀNG TRÊN GIẤY” VÀ BÀI TOÁN THANH KHOẢN CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN
Một số ý kiến trên thị trường cảnh báo, khi các giấy hẹn hoặc số dư vàng được mua bán, chuyển nhượng qua lại giữa các nhà đầu tư, chúng có thể vô tình mang đặc tính của một dạng “tài sản trung gian”. Khi đó, ranh giới giữa giao dịch hàng hóa và công cụ tài chính bắt đầu trở nên mờ nhạt.
Ở góc độ tài chính, đây không còn đơn thuần là hoạt động mua bán kim loại quý vật chất, mà mang dáng dấp của một giao dịch có yếu tố phái sinh. Bởi lẽ, người mua đã chốt giá tại thời điểm hiện tại nhưng việc nhận tài sản lại diễn ra trong tương lai – một cấu trúc tương tự hợp đồng kỳ hạn (forward) trên thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở cách thức vận hành. Trên các thị trường quốc tế, các giao dịch kỳ hạn hay phái sinh vàng được thực hiện trên sàn tập trung, có cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ và giám sát chặt chẽ.
Trong khi đó, tại Việt Nam, phần lớn giao dịch “trả tiền trước – nhận sau” lại diễn ra dưới dạng thỏa thuận trực tiếp giữa doanh nghiệp và người dân, không có bên trung gian đảm bảo thực hiện nghĩa vụ.
Chính điều này khiến rủi ro thanh khoản trở thành vấn đề đáng lưu ý. Trong trường hợp cần tiền gấp, việc chuyển nhượng hoặc bán lại không phải lúc nào cũng dễ dàng, đặc biệt khi thị trường biến động mạnh.
Thực tế cho thấy, mỗi khi giá vàng biến động mạnh, cảnh người dân xếp hàng tại các cửa hàng để mua hoặc bán lại vàng lại tái diễn. Tuy nhiên, với các giao dịch chỉ tồn tại dưới dạng giấy hẹn, khả năng thanh khoản thường thấp hơn so với vàng vật chất. Người mua có thể không bán được ngay, hoặc phải chấp nhận mức giá kém thuận lợi.
Rủi ro càng lớn đối với những nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính, như vay tiền hoặc thế chấp tài sản để mua vàng. Khi giá biến động theo chiều bất lợi, họ có thể rơi vào tình trạng không thể bán ra đúng thời điểm, trong khi nghĩa vụ tài chính vẫn phải thực hiện.
Một diễn biến đáng chú ý trên thị trường là việc các giấy hẹn không chỉ dừng lại ở giao dịch giữa doanh nghiệp và khách hàng, mà còn được chuyển nhượng giữa các nhà đầu tư. Thậm chí, trong một số trường hợp, chính doanh nghiệp cũng chấp nhận mua lại các giấy hẹn này khi chưa có sẵn hàng để giao, qua đó hình thành một dạng giao dịch “vàng trên giấy”.
Điều này phản ánh nhu cầu rất lớn đối với các sản phẩm vàng mang tính tài chính, ngay cả khi không gắn trực tiếp với vàng vật chất. Tuy nhiên, sự hình thành tự phát của dạng “vàng tài khoản” này cũng đặt ra nhiều câu hỏi về mức độ an toàn, khi chưa có cơ chế kiểm soát và chuẩn hóa.
So với các thị trường quốc tế, sự khác biệt càng trở nên rõ nét. Tại Trung Quốc, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải (SGE) vận hành như một nền tảng tập trung, nơi các giao dịch vàng – bao gồm cả vàng vật chất và vàng tài khoản – được thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ. Nhà đầu tư có thể giao dịch liên tục theo giá thị trường, mua – bán linh hoạt và thậm chí yêu cầu nhận vàng vật chất từ các kho được chứng nhận.
Quan trọng hơn, hệ thống này có sự tham gia của ngân hàng và các định chế tài chính, đóng vai trò tạo thanh khoản và đảm bảo vận hành thị trường. Các thành viên đều phải đáp ứng yêu cầu về vốn, báo cáo vị thế và tuân thủ cơ chế quản trị rủi ro nghiêm ngặt.
Trong khi đó, với mô hình “giấy hẹn” trong nước, giao dịch chủ yếu diễn ra giữa hai bên: doanh nghiệp và người mua. Khi thiếu vắng cơ chế trung gian và giám sát tập trung, rủi ro thanh khoản và rủi ro đối tác trở nên rõ ràng hơn, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh.
Từ thực tế này, nhiều ý kiến cho rằng thị trường vàng trong nước đang xuất hiện nhu cầu xây dựng một sàn giao dịch tập trung với quy định rõ ràng, theo hướng bền vững, cơ chế vận hành minh bạch và kiểm soát rủi ro hiệu quả.