Nhiều người dân hiện nay vẫn cho rằng khi phát sinh tranh chấp thừa kế đất đai phải thực hiện thủ tục hòa giải tại UBND cấp xã nơi có đất trước khi khởi kiện ra Tòa án. Tuy nhiên, theo quy định pháp luật hiện hành, đây không phải là thủ tục bắt buộc đối với loại tranh chấp này.
Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai 2024, khi xảy ra tranh chấp đất đai, Nhà nước khuyến khích các bên tự hòa giải hoặc hòa giải ở cơ sở. Trường hợp hòa giải không thành thì các bên phải thực hiện hòa giải tại UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp trước khi khởi kiện ra tòa án.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa “tranh chấp đất đai” và “tranh chấp liên quan đến đất đai”. Đối với tranh chấp thừa kế đất đai, hay còn gọi là tranh chấp về thừa kế quyền sử dụng đất, pháp luật xác định đây là tranh chấp liên quan đến đất đai chứ không phải tranh chấp đất đai theo nghĩa bắt buộc phải hòa giải tại UBND cấp xã.
Hiện nay, tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất diễn ra khá phổ biến, chủ yếu phát sinh giữa những người thừa kế với nhau hoặc giữa những người cho rằng mình có quyền hưởng di sản thừa kế. Do cách hiểu chưa đầy đủ, nhiều người vẫn gửi đơn yêu cầu hòa giải tại UBND xã trước khi khởi kiện.
Tại khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP đã quy định rõ: Đối với các tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất như tranh chấp giao dịch liên quan đến quyền sử dụng đất, tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất, chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất… thì thủ tục hòa giải tại UBND xã, phường, thị trấn nơi có đất tranh chấp không phải là điều kiện khởi kiện vụ án.
Như vậy, khi phát sinh tranh chấp thừa kế đất đai, các bên có quyền nộp đơn khởi kiện trực tiếp tại tòa án nhân dân có thẩm quyền mà không cần phải qua bước hòa giải bắt buộc tại UBND cấp xã.
Bên cạnh đó, người dân cũng cần nắm rõ hồ sơ và trình tự khởi kiện vụ án thừa kế nhà, đất để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Theo Điều 189 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người khởi kiện cần chuẩn bị một bộ hồ sơ gồm đơn khởi kiện theo mẫu; giấy tờ tùy thân như căn cước công dân, chứng minh nhân dân hoặc hộ chiếu; các tài liệu, chứng cứ chứng minh quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.
Trong trường hợp chưa thể cung cấp đầy đủ tài liệu, chứng cứ vì lý do khách quan, người khởi kiện có thể nộp trước những tài liệu hiện có để chứng minh yêu cầu khởi kiện là có căn cứ. Những tài liệu còn thiếu có thể bổ sung theo yêu cầu của tòa án trong quá trình giải quyết vụ án.
Sau khi hoàn tất hồ sơ, người dân nộp đơn khởi kiện tại tòa án nhân dân có thẩm quyền. Theo khoản 1 Điều 190 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đơn khởi kiện có thể được nộp bằng nhiều hình thức như nộp trực tiếp tại Tòa án, gửi qua đường bưu chính hoặc gửi trực tuyến thông qua Cổng thông tin điện tử của tòa án nếu nơi đó đã triển khai hình thức này.
Sau khi tiếp nhận hồ sơ, thẩm phán sẽ xem xét đơn khởi kiện và dự tính mức tiền tạm ứng án phí mà người khởi kiện phải nộp. Thông báo nộp tạm ứng án phí sẽ được gửi cho người khởi kiện.
Trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày nhận được thông báo của tòa án, người khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng án phí tại cơ quan thi hành án dân sự theo hướng dẫn trong giấy báo. Sau khi hoàn tất việc nộp tiền, người khởi kiện nộp lại biên lai cho Tòa án để làm căn cứ thụ lý vụ án.
Đối với trường hợp thuộc diện được miễn án phí, tòa án sẽ thụ lý vụ án ngay nếu hồ sơ đáp ứng đủ điều kiện theo quy định.
Theo Điều 203 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm đối với vụ án dân sự thông thường không quá 4 tháng kể từ ngày thụ lý. Đối với vụ án có tính chất phức tạp hoặc gặp trở ngại khách quan, thời gian này có thể được gia hạn nhưng không quá 2 tháng.
Sau giai đoạn chuẩn bị xét xử, tòa án sẽ mở phiên tòa xét xử sơ thẩm để giải quyết vụ án. Nếu bản án, quyết định của tòa án không bị kháng cáo hoặc kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm thì sẽ được đưa ra thi hành án theo quy định pháp luật.
Trong trường hợp có kháng cáo hoặc kháng nghị, vụ án sẽ được giải quyết theo thủ tục xét xử phúc thẩm.
Các chuyên gia pháp lý cho rằng việc hiểu đúng quy định về hòa giải trong tranh chấp thừa kế đất đai sẽ giúp người dân tiết kiệm thời gian, hạn chế việc đi lại và tránh kéo dài quá trình giải quyết vụ việc. Đồng thời, người dân cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, tài liệu chứng minh quyền thừa kế để quá trình giải quyết tại tòa án được thuận lợi hơn.
