Trong bài tham luận “Xây dựng và vận hành Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp” tại Hội nghị Doanh nghiệp Việt trước vận hội mới, ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) đã lý giải rõ vì sao việc xây dựng Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ là nhu cầu cấp thiết đối với các doanh nghiệp hiện nay.
CHÌA KHÓA TĂNG SỨC CẠNH TRANH CHO DOANH NGHIỆP
Theo Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia, trong bối cảnh chuyển đổi số và đang diễn ra mạnh mẽ, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước áp lực cạnh tranh công nghệ ngày càng lớn. Sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ, mô hình kinh doanh và nhu cầu thị trường buộc doanh nghiệp phải không ngừng thích ứng và đổi mới. Việc xây dựng là công cụ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong cuộc đua này.
Ông Chiến cho rằng, đổi mới sáng tạo chính là chìa khóa của tăng trưởng và biên lợi nhuận bền vững. Đồng thời, quỹ nội bộ còn mang đến cho doanh nghiệp sự chủ động trong đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như trong việc mua hoặc nhận chuyển giao công nghệ tiên tiến.
Không chỉ dừng lại ở đó, Quỹ còn được xem là một công cụ tài chính đặc thù – linh hoạt, chủ động, dài hạn. Đáng chú ý, doanh nghiệp có quỹ riêng còn mở rộng cơ hội hợp tác và nhận đồng tài trợ từ các chương trình hỗ trợ quốc gia như Nafosted hay Natif.
Trước bối cảnh đó, theo ông Chiến, từ năm 2025, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã tạo hành lang pháp lý thông thoáng tạo nền tảng vững chắc cho doanh nghiệp xây dựng và vận hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ.
Nghị quyết số 193/2025/QH15 được ban hành là một bước khẩn trương thể chế hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhằm giải phóng, khơi thông mọi nguồn lực để phát triển.
Tiếp đó, Nghị định số 88/2025/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 193/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt nhằm tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị định này hứa hẹn sẽ tạo ra những thay đổi tích cực và mạnh mẽ trong lĩnh vực khoa học và công nghệ của Việt Nam.
Cùng với Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 và các nghị định liên quan như 265, 267 và 180/2025/NĐ-CP về tài chính, nhiệm vụ đặt hàng công nghệ và cơ chế đồng tài trợ PPP, khung pháp lý này đã hình thành một môi trường thuận lợi, minh bạch và khuyến khích doanh nghiệp chủ động đầu tư vào nghiên cứu, đổi mới công nghệ và phát triển bền vững.
Theo quy định, doanh nghiệp được phép sử dụng Quỹ cho nhiều hoạt động thiết thực, gắn liền với đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh. Quỹ có thể chi cho nghiên cứu – phát triển sản phẩm; mua hoặc nhận chuyển giao công nghệ, phần mềm, dữ liệu.
Doanh nghiệp cũng được dùng quỹ để kiểm định, thử nghiệm, xây dựng tiêu chuẩn, chứng nhận quốc tế. Ngoài ra, quỹ hỗ trợ đào tạo nhân lực R&D, thuê chuyên gia trong và ngoài nước.
Đặc biệt, doanh nghiệp còn được phép đầu tư liên doanh, liên kết hoặc góp vốn vào các startup công nghệ, với mức tối đa 5% thu nhập tính thuế, góp phần thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và lan tỏa tri thức công nghệ trong nền kinh tế.
Theo quy định hiện hành, việc thành lập Quỹ Phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp được thực hiện theo hướng đơn giản, tự chủ và linh hoạt hơn.
Căn cứ vào Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, doanh nghiệp có thể tự trích lập quỹ theo tỷ lệ quy định từ lợi nhuận trước thuế. Sau khi trích lập, doanh nghiệp tự ban hành Quy chế Quỹ nội bộ, quy định rõ mục tiêu, nguyên tắc sử dụng, quy trình quản lý và kiểm soát nguồn quỹ.
Việc phân quyền phê duyệt chi tiêu có thể do Hội đồng quản trị, Hội đồng thành viên, Tổng giám đốc hoặc Hội đồng khoa học đảm nhận, tùy theo cơ cấu tổ chức và quy mô doanh nghiệp. Các khoản chi từ quỹ được xác định là hợp lệ khi có chứng từ hợp pháp, và doanh nghiệp tự quyết – tự chi – tự chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng.
Đáng chú ý, doanh nghiệp không cần xin phép Bộ quản lý, cũng không phải thành lập pháp nhân mới khi lập quỹ.
Ví dụ, thông qua Quỹ, doanh nghiệp có thể thuê viện – trường nghiên cứu cải tiến sản phẩm để cải tiến sản phẩm, phát triển công nghệ mới, hoặc đầu tư mua dây chuyền, robot, phần mềm quản lý và công nghệ AI.
Nguồn quỹ này cũng giúp doanh nghiệp chi trả lương, thưởng cho đội ngũ R&D và chuyên gia trong, ngoài nước. Không chỉ dừng ở đó, doanh nghiệp còn có thể đầu tư vào các startup công nghệ vệ tinh, xây dựng phòng thí nghiệm, trạm thử nghiệm, hay mua quyền khai thác dữ liệu, thuật toán và mô hình AI phục vụ nghiên cứu, sản xuất.
Đặc biệt, quỹ còn được dùng để đăng ký và bảo hộ sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu tại Việt Nam và quốc tế.
TẠO LÁ CHẮN RỦI RO
Việc thành lập Quỹ Phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo mang lại nhiều lợi ích rõ rệt cho doanh nghiệp. Quỹ giúp tăng năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ, đồng thời giảm chi phí dài hạn, nâng cao biên lợi nhuận nhờ chủ động đầu tư và cải tiến.
Doanh nghiệp có nguồn lực tài chính riêng, không phụ thuộc tín dụng, thuận lợi trong đạt chuẩn quốc tế, ISO, chứng nhận chất lượng, và dễ dàng thu hút nhân tài R&D, chuyên gia giỏi. Ngoài ra, quỹ còn tăng giá trị doanh nghiệp thông qua sở hữu trí tuệ, công nghệ cốt lõi, đồng thời tạo “lá chắn rủi ro” khi đồng tài trợ cùng các quỹ quốc gia.
Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng và vận hành Quỹ, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn. Phổ biến nhất là quy chế nội bộ chưa rõ ràng, dẫn đến lúng túng trong quản lý và sử dụng quỹ. Nhiều doanh nghiệp ngại rủi ro khi đầu tư vào công nghệ mới, do lo ngại hiệu quả chưa thấy ngay hoặc thiếu cơ chế đánh giá phù hợp.
Bên cạnh đó, không ít doanh nghiệp thiếu đối tác nghiên cứu, chuyên gia giỏi để triển khai các dự án R&D, cũng như chưa biết cách phối hợp với cơ quan nhà nước trong đặt hàng hoặc đồng tài trợ nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Ở góc độ quản trị, bộ phận kế toán – tài chính còn e ngại thủ tục, sợ quyết toán phức tạp, trong khi nhiều lãnh đạo doanh nghiệp vẫn chú trọng mục tiêu ngắn hạn, chưa dành nguồn lực cho chiến lược R&D dài hạn và phát triển công nghệ bền vững.
Về giải pháp, trước hết, doanh nghiệp cần ban hành Quy chế Quỹ nội bộ khoảng 10–12 trang. Tiếp đó, nên thành lập Hội đồng khoa học tư vấn gồm 3–5 chuyên gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo để hỗ trợ thẩm định, đánh giá và định hướng dự án. Cùng với đó, cần xây dựng danh mục dự án công nghệ trong 1–3 năm, làm cơ sở cho việc phân bổ nguồn lực và theo dõi hiệu quả đầu tư.
Doanh nghiệp cũng nên tăng cường hợp tác với viện nghiên cứu, trường đại học và các doanh nghiệp khác, nhằm tận dụng chuyên môn, cơ sở vật chất và nhân lực nghiên cứu. Cuối cùng, chứng từ minh bạch không chỉ giúp quản lý quỹ chặt chẽ mà còn bảo vệ doanh nghiệp khi phát sinh rủi ro trong quá trình đổi mới công nghệ.
NAFOSTED ĐỒNG HÀNH DOANH NGHIỆP TRONG CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO
Nafosted đồng hành cùng doanh nghiệp bằng nhiều hình thức thiết thực. Quỹ đồng tài trợ các nhiệm vụ R&D cùng doanh nghiệp, kết nối mạng lưới chuyên gia và hội đồng khoa học quốc gia, đồng thời liên kết doanh nghiệp với viện, trường, phòng thí nghiệm và startup công nghệ. Nafosted còn triển khai các chương trình hợp tác quốc tế song phương và đa phương, hỗ trợ doanh nghiệp trong đánh giá công nghệ, phản biện kỹ thuật cho dự án, cũng như tư vấn xây dựng Quy chế Quỹ doanh nghiệp và hướng dẫn thủ tục chi hợp pháp, minh bạch, giúp doanh nghiệp phát triển bền vững trên nền tảng đổi mới sáng tạo.
Cuối cùng, theo ông Đào Ngọc Chiến, Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia không chỉ là nhà đầu tư mà còn là người đồng hành cùng doanh nghiệp trong suốt hành trình đổi mới sáng tạo. Quỹ không chỉ hỗ trợ về nguồn vốn mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận tri thức, công nghệ, chuyên gia và mạng lưới hợp tác trong và ngoài nước, giúp biến ý tưởng khoa học thành giá trị thực tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và góp phần phát triển nền kinh tế tri thức của quốc gia.
Việc đầu tư vào công nghệ hôm nay chính là tạo sức cạnh tranh cho ngày mai, bởi doanh nghiệp mạnh về công nghệ sẽ góp phần làm quốc gia mạnh về khoa học và công nghệ, nâng tầm vị thế của đất nước trên bản đồ công nghệ toàn cầu.
