Khi Đông Nam Á hướng tới một tương lai bền vững hơn, khởi nghiệp xã hội đang nổi lên như một động lực quan trọng nhằm giải quyết những thách thức cấp bách về xã hội và môi trường.
Được công bố trên tạp chí The Bottom Line, nghiên cứu của Phó giáo sư Greeni Maheshwari và Phó giáo sư Burkhard Schrage (Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam) đã phân tích 442 công trình khoa học được công bố trong giai đoạn 2001-2023, mang đến một trong những bức tranh toàn diện nhất từ trước đến nay về sự phát triển của nghiên cứu khởi nghiệp xã hội tại Đông Nam Á. Nghiên cứu cũng vừa được OECD trích dẫn trong báo cáo chính sách năm 2026 về phát triển doanh nghiệp bao trùm tại ASEAN.
Thay vì tập trung vào một quốc gia hay doanh nghiệp cụ thể, công trình đã lập bản đồ của toàn khu vực, xác định các chủ đề mới và chỉ ra những cơ hội trong tương lai dành cho các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp.
Nghiên cứu mới của RMIT Việt Nam cho thấy Đông Nam Á không chỉ đang trở thành một điểm nóng toàn cầu về khởi nghiệp xã hội mà còn tạo ra những hiểu biết giá trị về cách doanh nghiệp có thể đồng thời thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tạo ra tác động tích cực lâu dài cho xã hội và môi trường.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một thách thức lớn: mặc dù lĩnh vực này đã phát triển nhanh chóng trong thập kỷ qua, việc chuyển hóa tri thức thành những thay đổi ý nghĩa vẫn đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ hơn giữa các quốc gia, các lĩnh vực và các ngành.
Đối với Phó giáo sư Maheshwari, ý tưởng thực hiện nghiên cứu xuất phát từ những gì bà quan sát về quá trình phát triển mạnh mẽ của Đông Nam Á.
Sau gần hai thập kỷ sinh sống và làm việc tại Việt Nam, bà chứng kiến đất nước vươn lên trở thành một trong những hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động nhất Đông Nam Á.
Bà chia sẻ: “Bên cạnh đó, tăng trưởng kinh tế nhanh chóng cũng mang đến nhiều thách thức mới về xã hội và môi trường, cho thấy nhu cầu cấp thiết về những mô hình khởi nghiệp có thể tạo ra tác động tích cực song song với thành công về kinh tế”.
Theo bà, Đông Nam Á là một môi trường đặc biệt để tìm hiểu về cách khởi nghiệp xã hội có thể thúc đẩy phát triển bền vững.
Khác với nhiều khu vực khác trên thế giới, Đông Nam Á hội tụ sự đa dạng về trình độ phát triển kinh tế, bối cảnh chính trị và thể chế, đồng thời cùng đối mặt với nhiều thách thức phát triển bền vững. Chính sự đa dạng này tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu và những người trong ngành học hỏi từ nhiều cách tiếp cận khác nhau, đồng thời phát triển những giải pháp phù hợp với từng cộng đồng địa phương thay vì áp dụng một mô hình chung cho mọi quốc gia.
Nghiên cứu cho thấy số lượng công trình nghiên cứu về khởi nghiệp xã hội tăng mạnh sau khi Liên Hợp Quốc thông qua các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDG) vào năm 2015. Đồng thời, phạm vi nghiên cứu cũng đã mở rộng đáng kể, vượt ra ngoài các doanh nghiệp xã hội truyền thống để bao gồm nhiều chủ đề như du lịch bền vững, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, hệ sinh thái khởi nghiệp, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo vì phát triển bền vững.
“Thông điệp quan trọng nhất từ nghiên cứu của chúng tôi là khởi nghiệp xã hội tại Đông Nam Á đang chuyển mình từ một lĩnh vực nghiên cứu còn khá chuyên biệt trở thành động lực chiến lược cho phát triển bền vững”, Phó giáo sư Maheshwari nhận định.
“Khi chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng ngày càng nhận thức rõ hơn về nhu cầu phát triển bao trùm và bền vững, khởi nghiệp xã hội có tiềm năng to lớn trong việc tạo ra các giải pháp đổi mới để giải quyết những thách thức xã hội phức tạp, đồng thời tạo ra giá trị kinh tế và xã hội lâu dài”.
Tuy nhiên, có một phát hiện đáng chú ý hơn cả. Mặc dù số lượng nghiên cứu tăng nhanh, sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu trong khu vực Đông Nam Á vẫn còn khá hạn chế. Phần lớn các nghiên cứu vẫn được thực hiện trong phạm vi từng quốc gia thay vì thông qua các mạng lưới hợp tác khu vực.
Theo Phó giáo sư Maheshwari, đây cũng chính là một trong những cơ hội lớn nhất để lĩnh vực này phát triển.
“Điều này rất quan trọng bởi nhiều vấn đề mà các doanh nghiệp xã hội đang nỗ lực giải quyết, như biến đổi khí hậu, nghèo đói, bất bình đẳng, y tế công cộng và phát triển bền vững, đều vượt qua ranh giới của từng quốc gia”, bà chia sẻ.
“Hợp tác khu vực chặt chẽ hơn sẽ giúp nâng cao chất lượng cả nghiên cứu lẫn thực tiễn. Điều đó cho phép các nhà nghiên cứu thực hiện những công trình so sánh quy mô lớn hơn, tạo ra những bằng chứng vững chắc hơn cho các nhà hoạch định chính sách, đồng thời xác định những mô hình thành công có thể được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh của các quốc gia Đông Nam Á”.
Nghiên cứu cũng cho thấy Việt Nam đang ngày càng có ảnh hưởng trong việc định hình chương trình khởi nghiệp bền vững của khu vực.
Bên cạnh đó, Việt Nam đang nổi lên như một trung tâm nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) và khởi nghiệp bền vững, phản ánh sự thay đổi của môi trường kinh doanh cũng như cam kết ngày càng mạnh mẽ đối với phát triển bền vững.
“Điều đặc biệt đáng khích lệ là Việt Nam không chỉ tiếp thu những ý tưởng được phát triển ở nơi khác, mà cũng càng đóng góp nhiều hơn vào kho tri thức mới và kinh nghiệm thực tiễn cho các cuộc thảo luận của khu vực về kinh doanh bền vững và đổi mới sáng tạo vì xã hội”, Phó giáo sư Maheshwari cho biết.
Không những chỉ ra các xu hướng nghiên cứu, công trình còn cho thấy nhiều gợi ý thiết thực nhằm củng cố hệ sinh thái khởi nghiệp xã hội.
Theo Phó giáo sư Maheshwari, chính phủ có thể xây dựng môi trường chính sách thuận lợi, doanh nghiệp cần tích hợp phát triển bền vững vào chiến lược dài hạn, còn các trường đại học cần đào tạo thế hệ lãnh đạo tương lai với kiến thức, kỹ năng và mạng lưới hợp tác cần thiết để biến những ý tưởng đổi mới thành tác động thực tiễn. Bà cũng cho rằng sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa giới học thuật, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ đóng vai trò quyết định trong việc chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành những giá trị xã hội thiết thực.
Nhìn về tương lai, bà nhận định các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo và blockchain sẽ mở ra nhiều cơ hội để doanh nghiệp xã hội mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng “khởi nghiệp xã hội không thể thành công nếu chỉ dựa vào nỗ lực của một lĩnh vực riêng lẻ”.
Bà tin rằng tương lai của khởi nghiệp xã hội tại Đông Nam Á sẽ không chỉ phụ thuộc vào những ý tưởng đổi mới mà còn vào khả năng cùng nhau chuyển hóa tri thức thành hành động thông qua các mối quan hệ hợp tác bền chặt hơn, đổi mới sáng tạo có trách nhiệm và cam kết chung trong việc tạo ra những tác động xã hội bền vững.
“Bằng cách tăng cường hợp tác giữa các ngành, các lĩnh vực và các quốc gia, chúng ta có thể xây dựng những hệ sinh thái khởi nghiệp xã hội vững mạnh hơn, trao quyền cho con người, củng cố cộng đồng và tạo ra những tác động tích cực lâu dài trên khắp Đông Nam Á”.
Đằng sau mỗi thay đổi lớn là một câu chuyện đáng tìm hiểu. Một chạm, vạn biến là chuỗi bài viết chuyên gia dựa trên các nghiên cứu từ Đại học RMIT Việt Nam. Kết nối tri thức học thuật với những câu chuyện thời sự, chuỗi bài mang đến cho độc giả hiểu biết sâu hơn về những biến chuyển trong kinh tế, công nghệ, môi trường và xã hội, đồng thời gợi mở các giải pháp và cơ hội cho tương lai.
