An ninh năng lượng đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất của ASEAN trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu ngày càng bất ổn. Cuộc khủng hoảng phong tỏa eo biển Hormuz đã cho thấy rõ mức độ phụ thuộc sâu sắc của Đông Nam Á vào các tuyến vận tải năng lượng quốc tế cũng như sự hạn chế của khu vực trong việc kiểm soát các biến động bên ngoài.
ASEAN LỘ YẾU ĐIỂM
Khi hơn một nửa lượng dầu nhập khẩu của ASEAN phải đi qua eo biển Hormuz, việc tuyến hàng hải này bị gián đoạn đã ngay lập tức gây ra tác động lớn đến toàn khu vực. Các quốc gia ASEAN phản ứng khá nhanh và thực dụng: Indonesia mở rộng trợ cấp nhiên liệu và giảm tiêu thụ năng lượng; Philippines ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng; Thái Lan tái vận hành các nhà máy điện than; Việt Nam tạm dừng xuất khẩu dầu thô và thúc đẩy chương trình pha trộn ethanol. Những biện pháp này giúp giảm bớt áp lực trước mắt nhưng chủ yếu chỉ mang tính “ứng phó” thay vì giải quyết tận gốc vấn đề.
Khủng hoảng cũng làm lộ rõ hạn chế của chiến lược “khả năng chống chịu” mà ASEAN theo đuổi nhiều năm qua. Dù khu vực đã thúc đẩy đa dạng hóa nguồn cung và phát triển năng lượng tái tạo, các nền kinh tế ASEAN vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.
Khi khủng hoảng xảy ra, nhiều quốc gia buộc phải quay trở lại sử dụng than đá để đảm bảo nguồn điện, cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng vẫn còn mong manh.
Bên cạnh đó, ASEAN vẫn thiếu một tiếng nói chung về an ninh năng lượng. Trong khi các cường quốc như Trung Quốc, Ấn Độ hay Hàn Quốc nhanh chóng triển khai các chiến lược ngoại giao và kinh tế quy mô lớn, ASEAN chủ yếu tập trung vào các giải pháp nội địa ngắn hạn. Điều này phản ánh khoảng cách giữa mức độ phụ thuộc kinh tế và năng lực ảnh hưởng địa chính trị của khu vực.
GIẢI PHÁP DÀI HẠN CHO AN NINH NĂNG LƯỢNG
Nói về giải pháp để xử lý vấn đề an ninh năng lượng, tại sự kiện ASEAN Community Town Hall tổ chức mới đây tại Cebu – Philippines, ông Dino Patti Djalal, nhà sáng lập kiêm chủ tịch Cộng đồng Chính sách Ngoại giao Indonesia (FPCI) cho rằng ASEAN cần có tầm nhìn dài hạn với vấn đề an ninh năng lượng.
Ông ủng hộ việc phát triển các nguồn năng lượng thay thế, đặc biệt năng lượng mặt trời. Tại Indonesia, vào năm 2026, FPCI đã đề xuất chương trình năng lượng mặt trời 100GW cho Indonesia trong vòng 10 năm. FPCI coi đây như một cách để củng cố an ninh năng lượng quốc gia, sự chuyển dịch về công nghiệp cũng như hỗ trợ cho tăng trưởng kinh tế dài hạn.
Ông Dino nói đến mối liên kết giữa an ninh năng lượng với vấn đề ngoại giao khí hậu và các mục tiêu đưa khí thải về 0 (net zero).
Ông cho rằng, ASEAN cần hợp tác chặt chẽ hơn về vấn đề kết nối an ninh năng lượng khu vực, trong đó có hệ thống điện xuyên biên giới cũng như chiến lược chuyển dịch năng lượng tổng thể. Trong các cuộc đối thoại với các đối tác ASEAN và Nhật mà FPCI đã tổ chức, ông nhấn mạnh rằng sự hợp tác khu vực là cần thiết để đảm bảo cho hệ thống năng lượng phát triển bền vững và an toàn.
Cũng theo ông Dino, chính sách khí hậu và năng lượng cần phải được tích hợp vào chương trình phát triển quốc gia và cần đặt trong một chiến lược tổng thể. Ông cho rằng các chính sách liên quan đến an ninh lương thực, nhà đất, công nghiệp và tăng trưởng kinh tế sẽ cần phải cân đối với các mục tiêu đưa khí thải về 0 cũng như phát triển năng lượng tái tạo.
Chủ tịch FPCI cảnh báo rằng khu vực ASEAN không thể nào có tự chủ chiến lược hoặc tăng trưởng bền vững mà không có sự độc lập về năng lượng. Ông cho rằng đầu tư năng lượng tái tạo là một sự bức thiết về chính trị cũng như mang đến cơ hội kinh tế cho công dân các nước ASEAN.
Còn theo PGS TS Hà Anh Tuấn, Học viện Ngoại giao, cho rằng các nước ASEAN cần tính đến một số biện pháp nhằm tăng cường an ninh năng lượng bao gồm xây dựng mạng hệ thống điện lưới ở khu vực ASEAN. Ngoài ra có một số dự án mang tính chất tiểu khu vực ví như ở giữa Malaysia với Singapore và Indonesia hoặc hợp tác trong khu vực tiểu vùng sông Mekong.
Hợp tác năng lượng cần có một số yếu tố chính bao gồm hợp tác để đảm bảo nguồn cung, hợp tác để đảm bảo sự kết nối bởi có thể có những nơi có thừa loại năng lượng này nhưng nơi khác lại không có. Nguồn cung cần phải có sự kết nối. Cuối cùng, giá cả phải ở mức độ chấp nhận được. Ví dụ, nguồn năng lượng từ Lào có thể chuyển về Việt Nam, hoặc nước khác khi cần thiết.
Để tăng cường kết nối về điện, có thể tính đến xây dựng đường cáp ngầm dưới đáy biển để kết nối, truyền tải được nguồn điện năng hoặc có thể sản xuất ra các loại pin cỡ lớn. Không chỉ vậy, còn cần phải tính đến tiêu chuẩn kỹ thuật năng lượng giữa các quốc gia làm sao để cho cấu hình vận hành được tương thích.