Xơ gan là giai đoạn cuối của quá trình xơ hóa gan, xảy ra khi các tế bào gan bị tổn thương kéo dài do nhiều nguyên nhân khác nhau. Mỗi khi gan bị tổn thương, cơ quan này sẽ cố gắng tự phục hồi.
Tuy nhiên, quá trình tái tạo liên tục sẽ dẫn đến sự hình thành các mô sẹo. Khi tổn thương kéo dài theo thời gian, lượng mô sẹo ngày càng tăng và dần thay thế các mô gan khỏe mạnh.
Sự xuất hiện của các mô sẹo làm cản trở hoạt động bình thường của gan. Dòng máu lưu thông qua gan bị hạn chế, khiến quá trình chuyển hóa chất dinh dưỡng, hormone, thuốc và các chất độc diễn ra chậm hơn.
Đồng thời, khả năng sản xuất protein và nhiều chất thiết yếu khác của gan cũng suy giảm. Khi tiến triển đến giai đoạn cuối, xơ gan có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, đe dọa tính mạng.
ĐỪNG ĐỢI VÀNG DA MỚI PHÁT HIỆN XƠ GAN
Bất kỳ yếu tố nào gây tổn thương gan kéo dài đều có thể dẫn đến xơ gan. Trong đó, viêm gan virus và lạm dụng rượu bia là hai nguyên nhân phổ biến nhất. Tại Việt Nam, viêm gan virus mạn tính là nguyên nhân hàng đầu gây xơ gan. Đặc biệt, viêm gan B và viêm gan C không chỉ làm tăng nguy cơ xơ gan mà còn có thể tiến triển thành ung thư gan.
Lạm dụng rượu bia trong thời gian dài cũng là một nguyên nhân thường gặp. Khi được đưa vào cơ thể, rượu gây tổn thương tế bào gan một cách âm thầm và liên tục. Quá trình này thường bắt đầu bằng gan nhiễm mỡ, sau đó tiến triển thành viêm gan mạn tính và cuối cùng là xơ gan nếu không được kiểm soát.
Ngoài ra, nhiều bệnh lý và tình trạng khác cũng có thể dẫn đến xơ gan. Viêm gan nhiễm mỡ không do rượu thường gặp ở người thừa cân, béo phì hoặc mắc đái tháo đường tuýp 2. Viêm gan tự miễn xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công nhầm các tế bào gan khỏe mạnh, gây tổn thương và viêm mạn tính.
Việc sử dụng hoặc lạm dụng một số loại thuốc, bao gồm thuốc kê đơn và không kê đơn như acetaminophen, kháng sinh hoặc một số thuốc chống trầm cảm cũng có thể làm tăng nguy cơ xơ gan. Một số loại ký sinh trùng như amíp, ký sinh trùng sốt rét và sán lá gan có thể gây tổn thương tế bào gan kéo dài.
Bên cạnh đó, các bệnh lý di truyền như bệnh Wilson, thiếu alpha-1 antitrypsin, hemochromatosis, hội chứng Alagille hoặc các rối loạn dự trữ glycogen cũng là những nguyên nhân tiềm ẩn.
Những bệnh gây tổn thương hoặc tắc nghẽn đường mật trong gan như viêm đường mật, tắc ống mật, ung thư đường mật, ứ đọng máu kéo dài do suy tim hoặc viêm tắc tĩnh mạch trên gan đều có thể dẫn đến xơ gan.
Ở giai đoạn sớm, xơ gan thường tiến triển âm thầm và ít biểu hiện rõ ràng. Các triệu chứng thường gặp chỉ là mệt mỏi, chán ăn, đầy bụng hoặc cảm giác đau tức nhẹ vùng hạ sườn phải nên rất dễ bị bỏ qua.
Khi bệnh bước sang giai đoạn mất bù, các dấu hiệu trở nên rõ rệt hơn với tình trạng vàng da, vàng mắt, phù chân, bụng chướng to do cổ trướng, dễ chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam. Một số trường hợp còn xuất hiện các biểu hiện liên quan đến não gan như lơ mơ, ngủ nhiều, giảm trí nhớ hoặc giảm khả năng tập trung.
Nếu không được theo dõi và điều trị kịp thời, xơ gan có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa, nhiễm trùng dịch cổ trướng, suy thận và ung thư gan.
NHỮNG LƯU Ý QUAN TRỌNG TRONG CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH XƠ GAN
Theo ThS. Nguyễn Hoàng Tước, Điều dưỡng trưởng Trung tâm Tiêu hóa - Gan mật, Bệnh viện Bạch Mai, một trong những sai lầm phổ biến nhất trong chăm sóc người bệnh xơ gan là kiêng chất đạm quá mức. Nhiều người cho rằng việc hạn chế thịt, cá sẽ giúp giảm gánh nặng cho gan, tuy nhiên quan niệm này không chính xác.
Phần lớn người bệnh xơ gan vẫn cần được bổ sung đầy đủ chất đạm từ thịt, cá, trứng, sữa, tôm, đậu phụ và các thực phẩm giàu dinh dưỡng khác. Chỉ trong một số trường hợp đặc biệt như hôn mê gan mới cần điều chỉnh lượng đạm theo chỉ định của bác sĩ.
Chế độ ăn cho người bệnh xơ gan nên được chia thành 5 - 6 bữa nhỏ mỗi ngày thay vì chỉ tập trung vào ba bữa chính. Việc bổ sung một bữa phụ hoặc một ly sữa trước khi đi ngủ giúp hạn chế nguy cơ hạ đường huyết vào ban đêm, đồng thời cung cấp thêm năng lượng cho cơ thể.
Rau xanh, trái cây chín mềm và các thực phẩm giàu chất xơ cũng cần được tăng cường trong khẩu phần ăn hàng ngày. Bên cạnh đó, nguyên tắc ăn chín, uống sôi và lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng cần được tuân thủ nghiêm ngặt nhằm giảm nguy cơ nhiễm khuẩn.
Đối với người bệnh xơ gan, ăn nhạt là một nguyên tắc đặc biệt quan trọng. Muối có thể khiến tình trạng phù và cổ trướng trở nên nặng hơn, làm tăng cảm giác khó chịu và ảnh hưởng đến quá trình điều trị. Lượng muối tiêu thụ nên được giới hạn dưới 5g/ngày.
Thực phẩm tươi, được chế biến bằng cách luộc, hấp hoặc hầm mềm là lựa chọn phù hợp. Với những trường hợp có giãn tĩnh mạch thực quản, thức ăn cần mềm và dễ nuốt để giảm nguy cơ xuất huyết.
Một số thực phẩm cần hạn chế hoặc tránh sử dụng gồm dưa cà muối, cá khô, thực phẩm đóng hộp, xúc xích, mì ăn liền và các loại thực phẩm chế biến sẵn có hàm lượng muối cao. Ngoài ra, các loại hạt cứng, xương sụn hoặc thực phẩm chứa nhiều xơ thô cũng không được khuyến khích.
Không chỉ chú trọng chế độ dinh dưỡng, người bệnh xơ gan cũng cần duy trì vận động phù hợp. Các bài tập nhẹ nhàng giúp bảo tồn khối cơ, cải thiện sức bền và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Trong quá trình chăm sóc, gia đình cần đặc biệt lưu ý nguy cơ té ngã, đặc biệt ở người bệnh xơ gan giai đoạn nặng khi sức cơ suy giảm hoặc có biểu hiện chậm chạp về ý thức. Tay vịn, ghế có điểm tựa và sự hỗ trợ khi di chuyển là những biện pháp cần thiết.
ThS. Nguyễn Hoàng Tước cho biết, có năm nguyên tắc quan trọng cần ghi nhớ trong quá trình chăm sóc người bệnh xơ gan.
Thứ nhất, tuyệt đối tránh rượu bia, thuốc lá và không tự ý sử dụng thuốc nam, thuốc bắc hoặc các sản phẩm không rõ nguồn gốc.
Thứ hai, ăn nhạt nhưng vẫn phải đảm bảo đủ năng lượng và dinh dưỡng.
Thứ ba, theo dõi hàng ngày cân nặng, vòng bụng, lượng nước tiểu và mức độ tỉnh táo của người bệnh.
Thứ tư, đưa người bệnh đến bệnh viện ngay khi xuất hiện các dấu hiệu báo động như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sốt cao, lơ mơ hoặc bụng chướng nhanh bất thường.
Thứ năm, tái khám đúng hẹn để được đánh giá chức năng gan, điều chỉnh thuốc và phát hiện sớm các biến chứng.