Trong cuộc sống hiện đại, thực phẩm không chỉ đơn thuần là nguồn cung cấp năng lượng mà còn gắn liền trực tiếp với sức khỏe và chất lượng sống của con người.
Tuy nhiên, đằng sau những bữa ăn tưởng chừng quen thuộc lại tiềm ẩn không ít nguy cơ nếu thực phẩm không được đảm bảo an toàn.
Những con số thống kê mới nhất từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã gióng lên một hồi chuông cảnh báo mạnh mẽ về mức độ nghiêm trọng của vấn đề này trên phạm vi toàn cầu.
CÁI GIÁ KHỔNG LỒ CỦA THỰC PHẨM KHÔNG AN TOÀN
Theo WHO, thực phẩm không an toàn gây ra khoảng 866 triệu ca bệnh và 1,5 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn thế giới. Phần lớn trong số đó có thể được phòng ngừa nếu cải thiện chất lượng nước sạch, điều kiện vệ sinh, thực hành an toàn thực phẩm như tiệt trùng, đồng thời tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.
Dù gánh nặng bệnh tật do thực phẩm gây ra đã giảm kể từ năm 2000, sự chênh lệch giữa các khu vực vẫn rất lớn, trong đó châu Phi và Đông Nam Á là những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Các tác nhân sinh học như vi khuẩn, virus và ký sinh trùng trong thực phẩm là nguyên nhân gây ra phần lớn số ca bệnh, với khoảng 860 triệu trường hợp được ghi nhận trong năm 2021. Tuy nhiên, các mối nguy hóa học lại gây ra tỷ lệ tử vong đặc biệt cao.
Trong cùng năm, 73% số ca tử vong liên quan đến thực phẩm nhiễm bẩn có nguyên nhân từ các chất hóa học. Đáng chú ý, asen vô cơ và chì lần lượt chiếm 42% và 31% số ca tử vong liên quan đến hóa chất, chủ yếu do làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và ung thư.
Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, thực phẩm không an toàn còn gây tổn thất lớn về kinh tế. Nghiên cứu cho thấy trong năm 2021, các bệnh do thực phẩm gây ra đã khiến thế giới thiệt hại khoảng 310 tỷ USD năng suất lao động do người bệnh phải nghỉ làm. Khi điều chỉnh theo mức sống giữa các quốc gia, con số này tăng lên tới 647 tỷ USD.
Tổng Giám đốc WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, nhấn mạnh rằng an toàn thực phẩm không phải là một khái niệm xa vời mà liên quan trực tiếp đến từng bữa ăn, từng gia đình mỗi ngày.
Ông cho biết thực phẩm không an toàn từ lâu đã là mối lo ngại lớn đối với sức khỏe cộng đồng, nhưng các dữ liệu mới lần đầu tiên cho thấy đầy đủ quy mô tổn thất mà vấn đề này gây ra cho con người và nền kinh tế.
Việc các quốc gia hiện đã có dữ liệu riêng về gánh nặng bệnh tật sẽ giúp chính phủ xác định những lĩnh vực cần ưu tiên và triển khai các biện pháp bảo vệ sức khỏe người dân hiệu quả hơn.
BỨC TRANH TOÀN CẢNH RÕ NÉT HƠN
Trong báo cáo mới, WHO đã mở rộng đáng kể phạm vi đánh giá khi xem xét 42 mối nguy chính liên quan đến thực phẩm tại 194 quốc gia trong giai đoạn 2000 – 2021. Các mối nguy này bao gồm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng và các tác nhân hóa học.
Đáng chú ý, lần cập nhật này bổ sung thêm nhiều yếu tố nguy cơ chưa từng được đưa vào các ước tính trước đây, như kim loại nặng, virus rota (rotavirus) và ký sinh trùng Trypanosoma cruzi (tác nhân gây bệnh Chagas).
Theo WHO, thực phẩm có thể bị nhiễm các chất độc hại như asen vô cơ, chì và methyl thủy ngân từ cả nguồn tự nhiên lẫn các hoạt động sản xuất, công nghiệp của con người.
Một khi những chất này đã xâm nhập vào chuỗi thực phẩm, việc loại bỏ chúng thường rất khó khăn, thậm chí gần như không thể. Vì vậy, WHO kêu gọi các chính phủ tập trung ngăn ngừa ô nhiễm ngay từ nguồn thông qua việc cải thiện thực hành nông nghiệp, tăng cường kiểm soát công nghiệp và siết chặt các quy định về bảo vệ môi trường.
Mặc dù hàm lượng một số kim loại trong thực phẩm đã có xu hướng giảm theo thời gian, các dữ liệu mới cho thấy tác động sức khỏe của chúng vẫn rất đáng lo ngại.
Lần đầu tiên, WHO lượng hóa được gánh nặng của các bệnh tim mạch, ung thư và suy giảm trí tuệ liên quan đến việc phơi nhiễm kim loại qua thực phẩm. Chỉ riêng asen vô cơ và chì đã được ước tính liên quan đến hơn 1 triệu ca tử vong trong một năm.
Trong khi đó, methyl thủy ngân đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ em vì có thể làm tổn hại não bộ đang phát triển, dẫn đến các rối loạn thần kinh và ảnh hưởng lâu dài đến quá trình phát triển.
NGUY CƠ KHÔNG PHÂN BỔ ĐỒNG ĐỀU
Theo WHO, nguy cơ tiếp xúc với thực phẩm không an toàn không phân bổ đồng đều giữa các nhóm dân cư.
Những thay đổi trong chế độ ăn uống, áp lực từ môi trường, quá trình toàn cầu hóa và sự bất bình đẳng trong hệ thống thực phẩm đang khiến một số nhóm đối mặt với rủi ro cao hơn những nhóm khác.
Trong đó, trẻ em và người dân tại các cộng đồng có điều kiện kinh tế - xã hội hạn chế chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, đặc biệt ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.
Dữ liệu cho thấy châu Phi và Đông Nam Á là hai khu vực chịu gánh nặng lớn nhất, chiếm gần 75% tổng số ca bệnh do thực phẩm gây ra trên toàn cầu và khoảng 60% số ca tử vong liên quan.
Bà Yuki Minato, chuyên gia kỹ thuật về an toàn thực phẩm của WHO và là tác giả chính của nghiên cứu đăng trên The Lancet Global Health, nhận định báo cáo này không chỉ là lời cảnh báo mà còn là cơ sở để các quốc gia xây dựng chiến lược hành động hiệu quả hơn.
Theo bà, các bệnh do thực phẩm gây ra vẫn đang là một vấn đề dai dẳng và có nguy cơ trở nên nghiêm trọng hơn dưới tác động của biến đổi khí hậu, khi nguy cơ ô nhiễm thực phẩm ngày càng gia tăng.
Bên cạnh đó, tình trạng kháng kháng sinh cũng khiến nhiều bệnh nhiễm trùng trở nên khó điều trị hơn.
WHO nhấn mạnh rằng việc giải quyết những thách thức này đòi hỏi cách tiếp cận “Một Sức khỏe” (One Health). Trong đó, sức khỏe con người, động vật, thực vật và môi trường được xem xét như một thể thống nhất.
Tổ chức này kêu gọi các quốc gia khẩn trương sử dụng những dữ liệu mới để xác định các ưu tiên can thiệp, tăng cường đầu tư cho hệ thống giám sát và thúc đẩy sự phối hợp chặt chẽ giữa các lĩnh vực y tế, nông nghiệp và môi trường. Theo WHO, mọi sự chậm trễ trong hành động đều có thể phải trả giá bằng sinh mạng con người.
