Trong bối cảnh cả thế giới tưng bừng hưởng ứng cuộc cách mạng AI đang diễn ra với tốc độ chóng mặt, tôi chợt nghĩ tới một sự trớ trêu khá cay đắng khi Ngày Quốc tế Phụ nữ đang đến gần. Tôi chưa từng gặp một công cụ nào có nhiều tiềm năng để giải phóng chúng ta đến vậy nhưng thú thật, lòng tôi vẫn nặng trĩu vì vấn đề bình đẳng giới. Chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt mà ở đó AI đã và đang định hình lại cách chúng ta sống và làm việc.
Số liệu thống kê tung hô câu chuyện AI giúp cải thiện hiệu suất ra sao nhưng là một phụ nữ, tôi lại nhìn thấy một khía cạnh khác: sự bất bình đẳng giới thể hiện qua những vị trí phụ nữ thường nắm giữ lại dễ bị ảnh hưởng bởi tự động hóa nhất còn người đứng đằng sau công nghệ trí tuệ mới này hầu hết lại là nam giới. Vì vậy, tôi muốn bỏ sang một bên tất cả những điều sáo rỗng để chia sẻ chân thành về việc làm sao chúng ta có thể đảm bảo tiến bộ trong công nghệ không trở thành một bước lùi đối với phụ nữ.
KHOẢNG TRỐNG CÒN ĐÓ
Tôi muốn mở đầu bài chia sẻ của mình bằng một con số đáng chú ý. Với tốc độ hiện tại, để đạt được bình đẳng giới toàn cầu sẽ cần tới 123 năm (tương đương năm thế hệ), trong đó khu vực châu Á – Thái Bình Dương thậm chí còn chậm hơn nữa trong tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo doanh nghiệp và tham gia vào nền kinh tế. Đó là một thực tế đáng suy ngẫm nhưng chúng ta vẫn còn một cơ hội lớn trước mắt.
Trong bối cảnh AI bắt đầu thay đổi cách chúng ta làm việc, mở ra thêm khoảng 78 triệu việc làm mới vào năm 2030, chúng ta vẫn có cơ hội lựa chọn. Nếu chúng ta chủ động hướng tới công bằng, chúng ta có thể dùng công nghệ để xây dựng một môi trường làm việc thực sự mang tính hòa nhập. Tuy nhiên, nếu không cẩn trọng trong cách triển khai, chúng ta có thể vô tình khiến tình trạng bất bình đẳng trầm trọng hơn hiện tại.
Nghiên cứu mới của NINEby9, một tổ chức phi lợi nhuận chuyên về bình đẳng giới, cảnh báo rằng mặc dù AI thúc đẩy năng suất và đổi mới cách làm việc, tỷ lệ sử dụng AI ở nam và nữ mỗi giới một khác có thể khiến tình trạng bất bình đẳng trầm trọng hơn nếu các doanh nghiệp không sớm hành động nhằm đảm bảo phụ nữ không bị bỏ lại phía sau. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải chủ động trao cho phụ nữ những công việc mới liên quan đến AI và đảm bảo họ có thể tiếp cận các chương trình đào tạo bổ sung kỹ năng cần thiết để phát triển trong kỷ nguyên mới giống như các đồng nghiệp nam giới.
Tôi rất vui khi chứng kiến những lĩnh vực nhiều cơ hội phát triển như kỹ sư công nghệ AI, khoa học dữ liệu và quản lý sản phẩm đang ngày càng nở rộ, nhất là khi những vị trí đó thường đi kèm với chế độ phúc lợi tốt hơn, tầm ảnh hưởng nhiều hơn và lộ trình thăng tiến thênh thang hơn.
Tuy nhiên, hiện tại, nữ giới trên toàn thế giới nắm giữ chưa tới một phần ba các vị trí liên quan tới AI, sự hiện diện của họ trong mảng này còn khá khiêm tốn. Đồng thời, nhiều vị trí mang tính hành chính, hỗ trợ vốn thường do nữ giới đảm nhiệm lại chính là những công việc bị ảnh hưởng bởi xu hướng tự động hóa AI nhất. Vì vậy, mặc dù có những lợi ích về hiệu suất, áp lực của sự thay đổi này đối với nam nữ trong lực lượng lao động lại không hoàn toàn giống nhau. Có thể nói, đây là một thay đổi không bình đẳng chúng ta cần hết sức lưu tâm.
Một sự thật cay đắng là chính những ngành đang phát triển mạnh mẽ lại chứng kiến ít sự hiện diện của phụ nữ nhất, dẫn đến một tình huống bất bình đẳng mà ở đó phụ nữ dễ bị ảnh hưởng bởi những thay đổi về việc làm nhưng cánh cửa mở ra những cơ hội nghề nghiệp mới tốt nhất cũng hẹp hơn. Sự mất cân bằng này mang đến nhiều hệ quả lâu dài: việc phụ nữ không được đảm nhận những vai trò liên quan đến công nghệ có nhiều cơ hội phát triển có nguy cơ gia tăng khoảng cách về thu nhập và đóng lại cánh cửa dẫn đến các vị trí lãnh đạo trong những ngành công nghệ.
Thêm nữa, với việc AI ngày càng ảnh hưởng nhiều hơn đến các quyết định tuyển dụng, đánh giá kết quả công việc, tài chính và y tế, sự vắng bóng của phụ nữ trong các vị trí thiết kế và giám sát thường gia tăng rủi ro thiên vị ngoài ý muốn. Việc đảm bảo hòa nhập giới trong AI không chỉ đơn thuần là vấn đề bình đẳng giới nơi công sở mà còn là yếu tố cơ bản để tạo dựng lòng tin cũng như sự chính trực cho cả hệ thống. Nếu các doanh nghiệp không sớm hành động, họ sẽ bỏ lỡ cơ hội thúc đẩy năng suất và khiến tình trạng bất bình đẳng càng trầm trọng hơn.
Nhóm nữ giới Gen Z chính là đối tượng bị ảnh hưởng nhiều nhất. Các vị trí khi mới đi làm thường xoay quanh việc phối hợp, hỗ trợ và công việc hành chính đơn giản chính là những vị trí dễ bị tự động hóa nhất. Đây là những công việc giúp người lao động xây dựng kỹ năng, tạo lập sự tự tin và tìm kiếm mentor (người cố vấn) nên nếu AI lấy đi những công việc đó thì sự nghiệp của phụ nữ không có cơ hội để nảy mầm chứ đừng nói đến đơm hoa kết trái. Sự thay đổi ngay từ giai đoạn đầu sự nghiệp đồng nghĩa cách chúng ta đón nhận xu hướng AI ngày nay sẽ quyết định ai nắm vai trò lãnh đạo trong nhiều thập kỷ sau.
TÌNH TRẠNG "RÒ RỈ ĐƯỜNG ỐNG"
Càng ít phụ nữ gia nhập lực lượng lao động trong lĩnh vực STEM, số lượng nữ giới thăng tiến lên các vị trí lãnh đạo trong lĩnh vực công nghệ lại càng giảm. Theo World Economic Forum, năm 2024, phụ nữ nắm 24,4% vị trí quản lý trên toàn cầu và chỉ 12,2% vị trí lãnh đạo cấp cao (C-suite) trong lĩnh vực liên quan đến STEM như công nghệ và chuyển đổi số. Đây là minh chứng cho thấy tình trạng “rò rỉ đường ống” (leaky pipeline) bởi không nhiều phụ nữ có cơ hội đi tiếp lên vị trí lãnh đạo trên cao.
Nghiên cứu trước đây cũng cho thấy sự mất cân bằng giới tính trong ban lãnh đạo thường bắt nguồn từ chính những bước đầu trong sự nghiệp của người phụ nữ. Theo McKinsey, tỷ lệ nữ giới thăng tiến từ vị trí nhân viên lên vị trí quản lý đầu tiên thường khá ít – vấn đề này thường được gọi là “bậc thang đứt gãy” trong nấc thang sự nghiệp. Dữ liệu cho thấy sự mất cân bằng rõ rệt: cứ 100 nam được thăng tiến lên quản lý, chỉ có 81 nữ đạt được điều đó.
Trở ngại này vốn đã tồn tại một thời gian, giờ đây, lại thêm những thay đổi dưới ảnh hưởng của AI, tạo ra một xu hướng mới rất đáng lo ngại: số lượng nữ thăng tiến lên những vị trí giàu tiềm năng mà AI đang thúc đẩy ít hơn hẳn nam giới. Trong bối cảnh công nghệ mang đến định nghĩa mới cho sự nghiệp thành đạt, sự thay đổi này có nguy cơ khiến phụ nữ không có cửa giành được những vị trí có cơ hội phát triển tập trung nhiều nhất.
THU HẸP KHOẢNG CÁCH
Với các tổ chức, đây không chỉ đơn thuần là một vấn đề về đa dạng giới trong lực lượng lao động, đây là một rủi ro trực diện liên quan đến lớp tài năng kế cận và năng suất lao động chung. Doanh nghiệp nào có chiến lược AI nào xem nhẹ vai trò của phụ nữ – một nửa lực lượng lao động – sẽ bỏ lỡ cơ hội đổi mới sáng tạo và tăng trưởng. Việc đảm bảo cơ hội tiếp cận công bằng đến các lợi ích AI mang lại rất quan trọng để đạt được bình đẳng giới và nắm bắt cơ hội cải thiện hiệu suất mà chỉ những đội ngũ có sự đa dạng thành phần mới có được.
Để giải quyết những thách thức này đòi hỏi một kế hoạch có tổ chức và tính chủ động cao. Các công ty cần công khai giám sát tỷ lệ tham gia của nữ trong các vị trí và chương trình đào tạo liên quan đến AI nơi sự bất bình đẳng có khả năng xuất hiện. Cần có hoạt động đào tạo nâng cấp kỹ năng riêng cho nhóm nhân viên làm những công việc dễ bị ảnh hưởng bởi tự động hóa, hỗ trợ họ chuyển đổi sang lĩnh vực liên quan đến số hóa. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần xây lộ trình thay đổi công việc rõ ràng để đảm bảo nhân viên hiện hữu có thể nắm bắt cơ hội mới thay vì ưu tiên tuyển dụng ứng viên bên ngoài. Quan trọng hơn cả, các doanh nghiệp cần đặt ra mục tiêu rõ ràng, định lượng cụ thể về tỷ lệ nữ giới tham gia các hoạt động đào tạo, cơ hội nghề nghiệp và phát triển cho những vị trí mới liên quan đến AI.
Hiện tại, tỷ lệ nữ nắm giữ các vai trò liên quan đến AI đang giảm trong khi những vị trí đó chính là con đường quan trọng dẫn đến những vị trí lãnh đạo trong tương lai. Nếu chúng ta không hành động khẩn trương, sự bất bình đẳng này sẽ trở thành “căn bệnh mãn tính” mà ở đó, nam giới là người kiến tạo tương lai còn phụ nữ mắc kẹt trong những vị trí dễ bị ảnh hưởng, không có đường thăng tiến. Tựu trung lại, đây là rào cản mang tính hệ thống cản trở phụ nữ chứ không phải vì họ thiếu tham vọng hay tài năng.
Các tổ chức cần coi tỷ lệ bình đẳng giới trong AI là một chỉ số về hiệu suất chiến lược. Điều quan trọng là phải đánh giá tình hình nam nữ tham gia vào các dự án và chương trình đào tạo kỹ năng, đồng thời phát triển lộ trình thăng tiến cho phụ nữ cũng như tạo điều kiện linh hoạt cho họ. Điều này giúp quá trình chuyển đổi ứng dụng AI sẽ trở nên công bằng và bền bỉ hơn.
LỰC CẢN NỘI TẠI
Một trở ngại lớn cho sự tham gia bình đẳng trong lực lượng lao động còn bắt nguồn từ sự khác biệt giữa các nam và nữ tiếp cận công nghệ AI. Theo NINEby9, 59% phụ nữ chờ có chính sách chính thức từ doanh nghiệp mới bắt đầu sử dụng công nghệ AI. Tuy nhiên, ở môi trường công sở hiện đại thì phần thưởng lại thường dành cho những ai tiên phong thử nghiệm hơn là người ưu tiên sự chính xác.
Những tổ chức tập trung chủ yếu vào triển khai AI nhanh, dễ thấy thường không coi trọng những hành vi cẩn trọng hướng tới sử dụng công nghệ có trách nhiệm và hiệu quả. Phụ nữ ứng dụng AI thường tập trung vào sự chính xác, chỉn chu, cần mẫn nhưng đóng góp của họ lại ít ai để ý khiến họ “lép vế” hơn nam giới và cản trở thăng tiến trong sự nghiệp. Để vượt qua rào cản đó, phụ nữ cần chủ động tìm kiếm và tham gia vào các dự án, hoạt động cho phép họ thử nghiệm, học hỏi và thể hiện được bản thân.
KẾT LUẬN
Trước khi khép lại bài chia sẻ, tôi muốn nói một điều cuối cùng. Chúng ta đang đứng trước bước ngoặt mà các thế hệ phụ nữ trước đây không thể tưởng tượng ra. Sự bùng nổ AI đang diễn ra nhanh chóng hơn dự đoán của chúng ta rất nhiều. Mặc dù dữ liệu vẽ nên một câu chuyện nghe chừng có vẻ căng thẳng nhưng hồi kết thì chưa ai đoán định được.
Xin gửi đến toàn thể các chị em phụ nữ trong lực lượng lao động: Xin đừng chần chừ mà hãy là người tiên phong. Đừng chờ đến khi chính sách hoàn thiện rồi mới bắt tay vào thử nghiệm với những công cụ mới mẻ này. Sự cần mẫn và tính chính xác là sở trường của các bạn nhưng hãy thử một lần trải nghiệm học hỏi có phần ngẫu hứng. Chủ động “xí chỗ” trong các dự án AI, giơ tay đăng ký tham gia các khóa đào tạo về dữ liệu và lên tiếng trong các cuộc họp xây dựng hệ thống. Các bạn có đủ tham vọng và năng lực, đừng để một “bậc thang gãy” hay một thuật toán mới cản bước chân mình.
Còn với lãnh đạo doanh nghiệp, tôi xin khẳng định lựa chọn rất rõ ràng: hãy coi việc bình đẳng giới trong quá trình ứng dụng AI là một ưu tiên chiến lược hoặc quý vị sẽ phải đối mặt với rủi ro xây dựng một mô hình tương lai không hoàn thiện và kém hiệu suất. Hãy dùng AI để cân bằng chứ đừng phá vỡ bình đẳng giới.
Trần Thị Nguyệt Oanh, Giám đốc quản lý nguồn nhân lực, HSBC Việt Nam
