Nhà nghiên cứu Nataliya Kosmyna từ Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) từng nhận thấy điều này rất rõ khi cô tuyển thực tập sinh. Những lá thư xin việc cô nhận được ngày càng giống nhau một cách kỳ lạ.
Nó đều dài, trau chuốt và thường sau phần mở đầu thì nhanh chóng chuyển sang những liên hệ khá trừu tượng, đôi khi gượng ép giữa bản thân ứng viên và công việc của cô.
Với kinh nghiệm của mình, cô gần như chắc chắn rằng nhiều người đang sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn, công nghệ đứng sau các chatbot như ChatGPT, Google Gemini hay Claude, để viết những lá thư đó.
Song song với đó, trong quá trình giảng dạy tại MIT, nơi cô nghiên cứu về tương tác giữa con người và máy tính, Kosmyna nhận thấy một hiện tượng khác là sinh viên dường như ghi nhớ và nắm bắt nội dung kém hơn so với vài năm trước.
Sự thay đổi này khiến cô đặt câu hỏi liệu việc ngày càng phụ thuộc vào các mô hình ngôn ngữ lớn có đang ảnh hưởng đến cách con người suy nghĩ và xử lý thông tin hay không.
Nỗi lo của các nhà nghiên cứu như Kosmyna nằm ở khả năng rằng nếu con người dựa quá nhiều vào AI, điều đó không chỉ làm thay đổi cách chúng ta sử dụng ngôn ngữ mà còn có thể ảnh hưởng đến những năng lực nhận thức cơ bản.
Ngày càng có nhiều nghiên cứu gợi ý rằng việc giảm tải tư duy cho AI có thể dần làm suy yếu khả năng trí tuệ của con người. Trong dài hạn thậm chí có thể góp phần vào sự suy giảm nhận thức.
CON NGƯỜI NGÀY CÀNG PHỤ THUỘC VÀO AI
Điều này không hoàn toàn bất ngờ bởi từ lâu người ta đã biết rằng các công cụ chúng ta sử dụng có thể định hình cách chúng ta suy nghĩ. Khi Internet xuất hiện, nhiều công việc từng đòi hỏi tìm kiếm và xử lý thông tin sâu giờ đây có thể được giải quyết chỉ bằng một truy vấn đơn giản trên công cụ tìm kiếm.
Khi việc sử dụng công cụ tìm kiếm trở nên phổ biến hơn, các nghiên cứu cũng ghi nhận rằng con người có xu hướng ít ghi nhớ chi tiết hơn, hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Google.
Tuy vậy, cũng có quan điểm cho rằng Internet thực chất hoạt động như một dạng trí nhớ mở rộng, giúp não bộ giảm gánh nặng lưu trữ và tập trung vào những nhiệm vụ khác.
Hiện nay ngày càng có nhiều lo ngại rằng khi con người tiếp tục ủy thác thêm nhiều hoạt động tư duy cho các mô hình ngôn ngữ lớn và các dạng trí tuệ nhân tạo khác, tác động đến trí nhớ và khả năng giải quyết vấn đề có thể trở nên sâu sắc hơn.
AI không chỉ hỗ trợ tìm kiếm thông tin mà còn có thể viết thơ, đưa ra lời khuyên tài chính, thậm chí đóng vai trò như một người bạn đồng hành. Trong môi trường học đường, sinh viên cũng ngày càng có xu hướng dùng AI để làm bài thay vì tự thực hiện.
Một số nghiên cứu cho thấy người trẻ có thể đặc biệt dễ bị ảnh hưởng tiêu cực của việc sử dụng AI đối với những kỹ năng nhận thức quan trọng như tư duy phản biện. Chính vì vậy, Kosmyna quyết định tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này.
NÃO BỘ "LƯỜI" HƠN
Trong thí nghiệm, các nhà nghiên cứu tại MIT Media Lab đã tuyển 54 sinh viên để viết những bài luận ngắn, sau đó chia họ thành ba nhóm. Một nhóm sử dụng ChatGPT, một nhóm dùng Google nhưng tắt phần tóm tắt bằng AI, một nhóm hoàn toàn không dùng công nghệ. Trong quá trình làm bài, hoạt động não của các sinh viên được theo dõi bằng đo sóng não.
Các đề bài được thiết kế khá mở, xoay quanh những chủ đề như lòng trung thành, hạnh phúc hay các lựa chọn trong đời sống hàng ngày.
Dù kết quả chưa được công bố chính thức, theo Kosmyna, những gì quan sát được rất đáng chú ý. Nhóm không dùng công cụ nào cho thấy não hoạt động mạnh, lan tỏa ở nhiều vùng khác nhau, như thể đang bùng cháy trong quá trình tư duy.
Nhóm chỉ dùng công cụ tìm kiếm vẫn có hoạt động rõ ở vùng xử lý hình ảnh. Đáng chú ý, nhóm dùng ChatGPT lại cho thấy mức hoạt động não giảm đáng kể, có thể tới 55%.
Cô giải thích rằng não không hoàn toàn ngừng hoạt động nhưng mức kích hoạt ở những vùng liên quan đến sáng tạo và xử lý thông tin giảm rõ rệt. Điều này cho thấy người dùng AI có xu hướng ít phải tự vận động tư duy hơn.
Không chỉ vậy, ChatGPT còn ảnh hưởng đến trí nhớ. Sau khi hoàn thành bài viết, nhiều người trong nhóm dùng AI không thể nhớ lại nội dung mình đã viết, thậm chí cảm thấy như bài làm đó không hoàn toàn thuộc về họ.
Các nghiên cứu khác cũng củng cố nhận định rằng việc sử dụng AI có thể làm giảm khả năng ghi nhớ và hồi tưởng thông tin.
Một nghiên cứu từ Đại học Pennsylvania còn đưa ra khái niệm từ bỏ nhận thức, mô tả hiện tượng con người dễ dàng tin vào câu trả lời của AI mà ít kiểm chứng, thậm chí để nó thay thế cho trực giác và suy nghĩ của chính mình.
Hiện tượng tương tự cũng được ghi nhận trong y học. Một nghiên cứu đa quốc gia cho thấy các bác sĩ sử dụng AI để hỗ trợ sàng lọc ung thư đại tràng trong 3 tháng sau đó lại kém hơn khi tự phát hiện khối u mà không có AI hỗ trợ.
Việc phụ thuộc vào AI cũng được cho là có thể làm giảm tính sáng tạo. Những bài luận do sinh viên viết bằng ChatGPT thường có xu hướng giống nhau, bị đánh giá là thiếu cá tính, thiếu chiều sâu và bị mô tả là vô hồn. Có giáo viên còn nghi ngờ sinh viên đã sao chép lẫn nhau vì các bài quá giống.
Về dài hạn, tác động của các mô hình ngôn ngữ lớn vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn nhưng một số dấu hiệu ban đầu cho thấy điều đáng quan tâm. Trong một phần theo dõi sau 4 tháng, nhóm từng dùng ChatGPT được yêu cầu viết lại bài mà không có AI.
Kết quả cho thấy mức độ kết nối thần kinh của họ thấp hơn so với nhóm chuyển theo hướng ngược lại, có thể vì trước đó họ chưa thực sự xử lý nội dung một cách sâu sắc.
Dù vậy, AI không phải lúc nào cũng gây hại nếu được sử dụng đúng cách. Nhà khoa học thần kinh tính toán Vivienne Ming, tác giả cuốn Robot Proof, cho rằng AI có thể hỗ trợ tư duy hiệu quả nếu con người không hoàn toàn ủy thác suy nghĩ cho nó. Tuy nhiên, bà lo ngại rằng phần lớn người dùng lại đang làm điều ngược lại.
Trong nghiên cứu của mình, bà yêu cầu sinh viên tại Berkeley dự đoán các kết quả thực tế như giá dầu. Phần lớn chỉ hỏi AI rồi chép lại câu trả lời.
Khi đo hoạt động sóng gamma của não, một chỉ số phản ánh mức độ nỗ lực tư duy, bà nhận thấy mức kích hoạt rất thấp. Một số nghiên cứu khác cũng cho rằng sóng gamma yếu có thể liên quan đến suy giảm nhận thức trong tương lai.
“Điều đó thật đáng lo. Nếu đây là cách sử dụng mặc định của người dùng thông minh, thì rất tệ”, nhà khoa học thần kinh tính toán Vivienne Ming cho biết.
Theo bà, tư duy sâu là một siêu năng lực của con người. Nếu không thường xuyên sử dụng, sức khỏe nhận thức lâu dài có thể bị ảnh hưởng.
Dẫu vậy, vẫn có một nhóm nhỏ chiếm chưa tới 10%, sử dụng AI theo cách khác. Họ dùng nó để thu thập thông tin nhưng sau đó tự phân tích và xử lý. Nhóm này không chỉ đưa ra dự đoán chính xác hơn mà còn cho thấy mức độ hoạt động não mạnh hơn.
Ngoài ra, Ming cũng từng đưa ra dự đoán rằng việc phụ thuộc vào các công cụ như Google Maps có thể làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức trong dài hạn.
Dù chưa có bằng chứng trực tiếp cho giả thuyết này, một số nghiên cứu đã cho thấy việc sử dụng GPS lâu dài có thể liên quan đến suy giảm trí nhớ không gian, trong khi khả năng định hướng kém cũng được xem là một yếu tố liên quan đến bệnh Alzheimer.
DÙNG AI ĐÚNG CÁCH
Càng sử dụng AI nhiều, con người càng cần học cách tận dụng nó theo hướng có lợi thay vì để nó làm thay mình. Vivienne Ming cho rằng mục tiêu lý tưởng là xây dựng một dạng trí tuệ lai, nơi con người vẫn là người suy nghĩ chính còn AI đóng vai trò hỗ trợ, phản biện và giúp đào sâu vấn đề.
Kosmyna cũng đồng tình với cách tiếp cận này. Theo cô, việc học và nắm vững kiến thức nền tảng bằng chính năng lực của mình là rất quan trọng, trước khi tìm đến sự hỗ trợ từ AI.
Ming gợi ý một cách sử dụng thú vị gọi là lời nhắc đối thủ. Trong đó, người dùng yêu cầu AI đóng vai một kẻ phản biện luôn tìm cách chỉ ra điểm sai hoặc điểm yếu trong lập luận của mình. Cách này buộc người dùng phải suy nghĩ kỹ hơn, bảo vệ quan điểm của mình và từ đó cải thiện chất lượng tư duy.
Một phương pháp khác là tạo ra ma sát có ích khi làm việc với AI, tức là không để nó đưa ra câu trả lời sẵn, mà chỉ yêu cầu cung cấp thông tin nền hoặc đặt câu hỏi ngược lại. Điều này giúp người dùng vẫn phải chủ động suy nghĩ thay vì thụ động tiếp nhận.
Cuối cùng, cả hai nhà nghiên cứu đều nhấn mạnh rằng con người nên cẩn trọng với những lối tắt tư duy mà não bộ vốn rất ưa thích. Để duy trì sức khỏe trí não về lâu dài, điều quan trọng là tiếp tục tự thử thách mình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ.