Những nghiên cứu gần đây cho thấy việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) thường xuyên có thể làm suy giảm khả năng tư duy phản biện, tùy thuộc vào mục đích và cách thức con người tương tác với công nghệ này.
Kể từ tháng 11/2022, khi chatbot ChatGPT ra mắt, AI đã len lỏi sâu hơn vào đời sống hàng ngày và thay đổi đáng kể cách con người học hỏi, làm việc và tiếp cận thông tin.
Sự xuất hiện của các công cụ như ChatGPT hay Google AI Overview đã định hình lại thói quen tìm kiếm tri thức trên mạng, mở ra một kỷ nguyên mới trong việc đặt câu hỏi và tìm lời giải.
Trước sự lan tỏa mạnh mẽ ấy, giới khoa học đang dồn sự chú ý vào việc khám phá ảnh hưởng của AI đối với hoạt động của não bộ. Những kết quả ban đầu cho thấy một mối liên hệ đáng suy ngẫm giữa việc sử dụng AI và sự thay đổi trong cách con người tư duy.
TƯ DUY TRỞ NÊN THỤ ĐỘNG HƠN
Các nhà khoa học truyền thông tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) gần đây đã công bố bản thảo nghiên cứu mang tên “Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task” (Bộ não của con người khi sử dụng ChatGPT: Sự tích lũy nợ nhận thức khi dùng trợ lý AI để viết bài luận).
Nghiên cứu này được thực hiện trên 54 người Mỹ trong độ tuổi từ 18 - 39 với nhiệm vụ viết 4 bài luận trong vòng 4 tháng, sử dụng một trong ba phương thức là ChatGPT, công cụ tìm kiếm như Google hoặc Yahoo!, tự viết hoàn toàn mà không có sự trợ giúp của AI hay bất kỳ công cụ tìm kiếm nào.
Kết quả cho thấy, trong 3 bài luận đầu tiên, mức độ kết nối điện trong não của nhóm sử dụng ChatGPT thấp hơn đáng kể so với hai nhóm còn lại, trong khi nhóm sử dụng công cụ tìm kiếm cũng có mức kết nối thấp hơn so với nhóm chỉ dùng não.
Ở bài luận cuối cùng, các nhóm được hoán đổi. Cụ thể, nhóm chỉ dùng não lần này được phép sử dụng ChatGPT còn nhóm trước đó dùng ChatGPT phải viết bài hoàn toàn bằng trí não của mình.
Chỉ có 18 người tham gia hoàn thành bài luận thứ 4 nhưng kết quả cho thấy nhóm chuyển từ sử dụng ChatGPT sang chỉ dùng não có mức kết nối điện trong não thấp hơn rõ rệt so với nhóm chỉ dùng não ở bài luận thứ 3. Đồng thời, cảm giác sở hữu nội dung bài viết giảm và khả năng ghi nhớ các trích dẫn cũng kém hơn.
Mặc dù những phát hiện này rất đáng chú ý, nghiên cứu vẫn chỉ là một khảo sát sơ bộ với quy mô nhỏ trong lĩnh vực còn rất mới. Do đó, các kết luận có thể thay đổi khi có thêm dữ liệu từ các nghiên cứu lớn hơn. Bản nghiên cứu cũng chưa được bình duyệt bởi các tạp chí khoa học uy tín.
MIT không phải là cơ sở duy nhất quan tâm đến ảnh hưởng của AI đối với tư duy con người. Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy những người sử dụng AI nhiều hơn, chủ yếu trong độ tuổi từ 17 - 25, có xu hướng suy giảm khả năng tư duy phản biện.
Hiện tượng này được gọi là cognitive offloading, tức là việc giảm nhu cầu tư duy độc lập do phụ thuộc vào tự động hóa trong các nhiệm vụ phân tích.
Một nghiên cứu khác cùng năm cũng chỉ ra rằng việc sử dụng AI có thể khiến quá trình tư duy phản biện chủ động chuyển sang hướng thụ động hơn.
Cụ thể, quá trình ghi nhớ và hiểu biết chuyển từ việc thu thập thông tin sang kiểm chứng thông tin, vận dụng kiến thức chuyển từ tự giải quyết vấn đề sang tích hợp phản hồi từ AI. Cùng với đó là phân tích, tổng hợp, đánh giá chuyển từ tự thực hiện nhiệm vụ sang giám sát nhiệm vụ do AI hỗ trợ.
Tổng hợp lại, theo một tổng quan nghiên cứu năm 2024, việc phụ thuộc quá nhiều vào AI để thực hiện các công việc đòi hỏi tư duy sâu có thể dẫn đến nhiều hệ quả bao gồm giảm mức độ tham gia tinh thần, bỏ bê các kỹ năng nhận thức như tính toán hay tìm kiếm thông tin, suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung, khó áp dụng kiến thức vào các tình huống mới.
Ngoài ra, nó còn làm nảy sinh các vấn đề đạo đức và xã hội như giảm tương tác giữa con người với nhau và gia tăng cảm giác cô lập, cũng như tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần, chẳng hạn như giảm tự tin.
LÀM SAO ĐỂ CÔNG CỤ HỖ TRỢ THAY VÌ CHI PHỐI TƯ DUY?
Việc giảm thiểu tác động của AI không đơn giản chỉ là giảm sử dụng AI. Tránh dùng AI trong những nhiệm vụ đòi hỏi tư duy sâu khi có thể là một bước khởi đầu tốt nhưng trong thực tế, điều này không phải lúc nào cũng khả thi.
Khi các công cụ AI ngày càng phổ biến, chúng thường được tích hợp vào công việc và thậm chí trở thành yêu cầu bắt buộc trong nhiều lĩnh vực, khiến việc hoàn toàn tránh sử dụng trở nên khó khăn.
Thay vì loại bỏ hoàn toàn AI, một hướng tiếp cận hiệu quả hơn là cân nhắc cách thức sử dụng công cụ này. Khi được áp dụng đúng cách, AI không chỉ hỗ trợ nâng cao hiệu suất mà còn có thể thúc đẩy tư duy sâu, khơi gợi sáng tạo và mở rộng khả năng phân tích.
Việc nhận thức rõ ràng vai trò của AI trong từng nhiệm vụ giúp duy trì sự chủ động trong tư duy, thay vì để công cụ tự động hóa chi phối hoàn toàn quá trình suy nghĩ.
Một cách hữu ích để kiểm soát tác động của AI là nhận biết các dấu hiệu cho thấy tư duy phản biện đang chuyển từ chủ động sang thụ động. Ví dụ, nếu AI được dùng chủ yếu để xác minh thông tin thay vì tự tìm hiểu và phân tích các nguồn dữ liệu hoặc để triển khai ý tưởng thay vì tự giải quyết vấn đề, điều đó có thể cho thấy khả năng tư duy độc lập đang bị suy giảm.
Tương tự, khi AI đảm nhận việc so sánh, kết hợp hoặc đánh giá ý tưởng thay vì con người tự phân tích, tổng hợp và đánh giá, sự phụ thuộc này cũng có thể làm giảm mức độ tham gia trí tuệ và khả năng hiểu biết sâu sắc.
Nhận thức về sự chuyển đổi từ tư duy chủ động sang thụ động là bước quan trọng để cân bằng giữa việc tận dụng lợi ích của AI và duy trì khả năng tư duy phản biện.
Khi hiểu rõ những dấu hiệu này, việc sử dụng AI sẽ trở thành một công cụ hỗ trợ hiệu quả thay vì trở thành yếu tố cản trở quá trình học hỏi và phát triển trí tuệ, giúp con người duy trì sự sáng tạo, khả năng phân tích và tinh thần tự chủ trong mọi hoạt động tư duy.
